TRUMP SURETİNE BÜRÜNMÜŞ EMPERYALİZM

Dünyamız emperyalizmin saldırganlığının arttığı, küresel kapitalizmin çelişkilerinin derinleşip, bir kriz olasılığının konuşulmaya başlandığı bir sürece giriyor. Trump’ın ABD başkanlık koltuğuna dönmesi, kimilerince şok edici ve Amerikan demokrasisin (!) sonunu ilan eden bir felaket olarak görülse de, aslında Trump tam da çürüyen ve çöken emperyalizmin büründüğü yeni suretten başka bir şey değil. 


Emperyalist-kapitalist merkezlerden başlayarak, burjuva demokrasinin seçim ve parlamento merkezli kırıntılarının dahi anlamını kaybettiği, derin eşitsizlik ve yoksulluk içinde toplumların parçalandığı bir çoklu kriz dönemindeyiz. Bu da emperyalist-kapitalist sistemi IMF, DB ve DTÖ gibi uluslararası kurumlar ve kurullarla bir arada tutan, küreselleşme doğrultusunda sermaye akışkanlıklarının sınırsızlaştığı ve karşılıklı ilişki içinde şekillenen dünyanın geride kaldığı yeni bir dönemin kapısını aralıyor. ABD, ekonomik ve siyasi hegemonyasının zayıfladığı, Çin başta olmak üzere çok kutuplu bir dünya dengesinin kurulduğu ortamda, askeri gücünü ön plana alan bir yıkıcı siyasete yöneliyor. Bu bölgemiz başta olmak üzere pek çok yerde iç savaşlardan askeri darbelere, nükleer savaş risklerinden işgallere uzanacak bir alacakaranlık dönemine girdiğimizi gösterdiği kadar, bu durum emperyalizmin bir anlamda kaçınılmaz sonuna koştuğunun da bir ifadesi.  



I

En son NATO zirvesinde Avrupa’nın Trump’ın direktiflerine teslim olup, savunma harcamalarını ekonomik pastanın %5’ine çıkarmayı kabul etmesi, başta ABD silah tekelleri olmak üzere tüm askeri-sanayi kompleksinin ellerini ovuşturmasına neden oluyor. Bu koşul ister istemez bir Üçüncü Dünya Savaşı, Avrupa üzerinden Rusya’yı hedef alan bir felakete sürüklenme tehlikesini akla getiriyor. Bir savaş ihtimali masada olmasa dahi bu bütçe artırımının bizzat kendisinin, Avrupa’da yeni bir yoksullaşma dalgasını tetikleyeceği yorumları yapılıyor. Batının merkez hükümetleri yeni harcamalar için borçlanmayı ‘neoliberal bir günah’ kabul ettiği için, yeni savaş bütçeleri daha fazla kemer sıkma politikası anlamına geliyor. Hali hazırda devasa servet transferlerinin gerçekleştiği bir süreçte bu gelişme, solun örgütlü bir güç olmadığı her ülkede kuşkusuz neofaşist hareketleri güçlendirecektir.


Kendisi nükleer silaha sahip olan İsrail’in İran’a yönelik mesnetsiz saldırısı, ABD’nin doğrudan bu savaşa katılması, başta Avrupa ülkeleri Atlantik İttifakı’nın üyelerinin çıtının bile çıkmaması, emperyalizmin uluslararası hukukla bağının tamamen koptuğunu, “insan hakları, demokrasi, özgürlükler” söylemlerinin göstermelik de olsa gündemden çıktığını gösteriyor. Aslında İran saldırısına gelmeden, Gazze’de sürdürülen Siyonist soykırıma göz yumulması, bölgeye insani yardım götürülmesi konusunda bile ısrarlı davranılmaması emperyalizmin maskesinin düşmesinin açık belirtileri. ABD’de, Almanya’da Filistin yanlısı gösterilerin engellenmesi, bu konuda ortaya tavır koyan aktivistlerin kovuşturmaya uğratılması da kendi topraklarında dahi, “burjuva demokrasisinin” yaldızlarının dökülmesi anlamına geliyor.

II

Bu ilk girişten sonra, yaygın kullanılan ifadeyle “büyük resme bakarsak”; tüm belirtiler çok kutuplu, çok merkezli, safların net biçimde belirlenmese bile Çin başta olmak üzere Küresel Güney ülkelerinin pazarlık gücünün arttığı bir dünyaya doğru gittiğimize işaret ediyor. ABD dünyadaki ekonomik ağırlığı ve ideolojik inandırıcılığı erozyona uğrasa da dünyanın en büyük askeri gücüne sahip olmanın verdiği cüretle, yer yer Çin meydan okusa da teknolojik üstünlüğü üzerinden hegemonyasını korumaya çalışıyor. Aslında 2007-2008 Küresel Finansal Krizi’nden beri çok kutuplu bir dünyada yaşıyoruz. Ancak ABD’nin güç ve egemenliğinin belirleyici olduğu; askeri güç, küresel finans ve yüksek teknoloji gibi üç önemli alan bulunuyor. Özellikle anaakım yazında “yumuşak güç” diye adlandırılan ve Gramsci’nin hegemonya dediği zeminde ABD’nin inandırıcılığı ve meşruiyeti yıpranmış durumda. En belirgin örneği Çin ile ekonomik rekabetteki gerileyiş olarak görülüyor, ancak Çin’in yanı sıra Hindistan, Brezilya, petrol ve doğalgaz zengini Körfez Ülkeleri, askeri anlamda Rusya gibi başka aktörler de belli eşikleri aşarak, çok merkezli düzende yerlerini alıyorlar. ABD, yumuşak güç kaybını, daha fazla askeri güç, yani yıkım, işgal ve istikrarsızlıkla bastırmaya çalışıyor. Amerikan emperyalizmi, yaşadığı ekonomik ve siyasal irtifa kaybını, üç kıtada cephe açarak telafi etmeye çalışıyor.



III

ABD’nin Joe Biden döneminde hedeflemeye çalıştığı, uluslararası liberal düzenin hamisi olmak, dünya egemenliğini kurumlara ve kurallara dayalı biçimde sağlamak çabası sonuç vermedi. Trump’la birlikte tecritçi, küreselleşme karşıtı ve korumacı bir dış politika çizgisi benimsendi. Tamamen güce ve tehdide dayalı, toprak taleplerini de içeren kaba bir emperyalizm görüntüsü ortaya çıktı. Eklemek gerekir ki Trump’ın seçim öncesi ‘barışçıl’ mesajları, birinci dönemindeki müdahalesiz Suriye politikaları sebebiyle bu dönemde öne çıkardığı korumacılığın gerçekten de emperyalist müdahalecilikten geri duracağı izlenimine kapılanlar olduysa da bu beklentiler hızlı yıkıldı. Filistin’deki soykırıma tam destekle hız kazandırması, Türkiye ve İsrail’in sanki saraya çıkış hediyesi gibi seçimden bir ay sonra Suriye’de rejim değişikliğini hızlandırması, Rusya’ya Ukrayna sahasındaki olası tavizler üzerinden bölgeden el çektirmesi ile yayılmacı stratejilerin orta doğuda tam gaz ilerlediğini görüyoruz.


Trump’ın Panama ve Grönland’a uzanan toprak talepleri, müttefiki ve komşusu Kanada üzerinde dahi egemenlik iddia eden demeçleri, klasik emperyalizmin gerek duyduğu “incelikleri” dahi teğet geçen bir 19.yüzyıl emperyalizmiyle karşı karşıya bulunduğumuzu gösteriyor. Bizim de analizlerimizde temel aldığımız, ABD liderliğinde AB, Japonya, Kanada, Avusturalya, Yeni Zelanda gibi metropol kapitalist ülkelerin büyük ölçüde birlikte hareket ettiği, birbirlerinin önünü kesmediği, aralarındaki sorunları büyük ölçüde uzlaşma yoluyla hallettiği “kolektif emperyalizm” kurgusu da giderek silikleşiyor. ABD’nin uzun zamandır Güney ülkeleri doğrultusunda hareket ettiğini düşündüğü BM kurumları yanında, İkinci Dünya Savaşı sonrası ekonomik mimaride önemli rol üstlenen, neoliberal, kapitalist küreselleşmeci politikaların kurmay merkezi olarak misyon üstlenen DTÖ, IMF, DB gibi uluslararası finansal kurumlar da hızla etkisizleşiyor. AB de bu ‘kaba emperyalizmden’ payını alıyor. Trump’ın NATO’nun tüm paydaşlarından bütçelerindeki askeri harcama oranlarını daha fazla artırmaya mecbur etmesi, hali hazırda neoliberal yasaların getirdiği bütçe açığı ve borçlanma yasakları ile boğuşan merkez Avrupa ülkelerini daha fazla zorluyor. Keza ABD’nin enerji konusunda da baskı ve tehditle tüm kıtayı müşterisi haline getirmesi de tabloya eklendiğinde, Avrupalı emekçilerin yaşamı, hayat pahalılığı ve enflasyonla mücadelesi daha çok zorlaşıyor. Tüm bu ekonomik ve siyasal açmazlardan beslenen neofaşist hareketler, ABD’nin ‘faşist enternasyonal’ denebilecek (Fransa’da Le Pen, Almanya’da AfD, İtalya’da Meloni, Hollanda’da Geert Wilders, İngiltere’de Reform UK) yeni siyasal projesinin teşviki ile kıtada birliği zayıflatırken ABD’nin politikalarına pürüz yaratabilecek güçte bir AB’yi olanaksız hale getiriyor. 


Trump’ın politikaları daha çok kaba realizm çerçevesinde, Rusya, Çin, AB gibi büyük güçleri muhatap kabul eden; Ukrayna ve Filistin gibi zayıf ulusları kale almayan bir anlayışla değerlendiriliyor. Trump’ın yer yer Putin’e yönelik sitayişkar açıklamaları; 70’lerde Nixon döneminde dışişleri bakanı Kissinger’ın telkinleriyle nasıl baş düşman kabul edilen Sovyetler Birliği’ne karşı Mao’yla uzlaşma yoluna gidildiyse; bu kez Rusya’ya tavizler verme pahasına tüm güçleri Şi Jinping liderliğindeki Çin’e karşı konuşlandırma stratejisiyle açıklanıyor. 



IV

Trump’ın MAGA adı verilen faşizme göz kırpan aşırı sağ ideolojisiyle, Putin’in Rus milliyetçiliği arasında da ortak noktalar var. Her iki çizgi de küresel iklim değişikliği iddiasının (!), LGBT haklarına yönelik kazanımların, feminizm ve en genel manada toplumsal adalet savunusunun; özellikle Müslüman göçmenlere kucak açmanın Hıristiyanlık üzerinde yükselen Batı uygarlığının baltalandığını propaganda ediyor ve kendilerini bu kurgusal uygarlığın hamisi görüyorlar. Bu kanaldan Avrupa’daki neofaşist hareketlerle de ayrı ayrı sıcak bağları var. Örnek vermek gerekirse, Almanya’da AfD bir yandan ülkenin Ukrayna’daki savaştan çekilmesini savunurken diğer yandan başta Musk olmak üzere Amerikan neofaşist hareketinden de önemli destek görüyor. 


Tüm bu aşırı sağ hareketler özünde kapitalizmle bir sorunları bulunmamasına karşın, neoliberalizmin getirdiği, derin gelir ve servet adaletsizliklerinin doğurduğu tepkiden besleniyorlar. Aynı şekilde dar bir elit, teknokrat kadronun, piyasacı yöntemlerle karar aldığı, demokratik temsilin zayıfladığı merkez siyasetin çöküşüne alternatif olarak, siyaseti ‘küçük adamın görüldüğü’ yanıltıcı bir temsili demokrasi alanına sınırlayan, neofaşist söylevlere paralel şekilde yürütmenin gücünü artırarak, aynı neoliberal politikaları daha otoriter bir biçimde gerçekleştiriyor. Sözgelimi Trump’ın ikinci dönemine enflasyon ve hayat pahalılığını gündem ederek iktidara geldikten sonra, ekonomik OHAL imkanları ile gümrük vergileri geçirmesinin sonucunda Amerikan işçi sınıfının alım gücünü çok daha zayıflatması gibi. Bu eğilim neoliberal sistemde bir istisnadan çok yeni bir eğilime dönüşüyor. Özellikle Pandemi dönemi sonrasında ‘devlet geri mi dönüyor’ sorusunun yanıtının kısmen ve sosyal demokratların arzu etmediği şekilde yanıtlandığını görüyoruz. Devlet, yürütmenin gücü elinde yoğunlaştırdığı, protestoların yasa dışı hale getirildiği, göçmen sorununun insanlık dışı biçimlerde çözüldüğü otoriter tarafıyla geri dönerken, sosyal anlamda ise servet transferlerinin olağanlaştığı, yoksulluğun derinleştiği şok politikaları ise ivme kazanıyor. Devlet, yalnızca sermaye kesimleri için geri dönmüş gözüküyor.


Dolayısıyla konu işgücünün dolaşımına, göçmen ve mültecilerin emek piyasasına katılımına gelince sağ popülizm rahatsızlıkları devşirirken, solun kısa vadede enternasyonalist, eşitlikçi anlayışı topluma derdini anlatmasını zorlaştırıyor. Ancak yaklaşık 2016’dan bu yana karşı karşıya olduğumuz neofaşist hareketlerin iktidarlarına karşı batı solunun yavaş yavaş sınıf politikalarını kimlik politikalarının önüne koyduğu örneklerin kazanımlarla artması, bu dönemin panzehrine dair önemli bir işaret sunuyor. Bu olgu kültür kamplaşmalarını ya da teslimiyeti değil, gündelik hayatın sorunlarını gündem eden, daha incelikli yöntemlerle emekçi kesimlerin gönlünü kazanma gereğini hatırlatıyor. 


Trump döneminde hükümette sermayenin temsilcileri değil bizzat kendileri yer alıyor. Şu anda Trump’la bağlarını koparmış da olsa Elon Musk’ın başlattığı DOGE adlı kuruluş sosyal programları budama, kamu istihdamını haksız ve mesnetsiz işten çıkarmalarla tıraşlama, önemli bilim ve araştırma kuruluşlarını kapama gibi halka karşı cürümlere imza attı. Kendisi gibi bir emlak zengini olan Tom Barrack, bugün ABD’nin orta doğu özel elçisi görevinde ve Suriye’nin yeniden inşası ile doğrudan ilgileniyor. Trump’ın koalisyonunda savunma ihaleleri, CIA faaliyetlerinden de pay alan Silikon Vadisi’nin teknoloji şirketleri, vur-kaç operasyonlarıyla para kazanan özel sermaye fonlarının ortakları ve fosil yakıtlardan kar elde eden petrol tekelleri de yer alıyor. Trump politikaları, ona oy veren geçmişin mavi yakalı emekçilerinin yaşamlarında bir iyileşme yaratamazken, ülkeye geri gelebilecek imalat sanayi, yapay zeka ve robotik teknolojileri sayesinde yeni istihdam olanakları yaratamıyor. Trump’ın vergileri düşürme vaadi yine büyük zenginlere yararken, gümrük vergilerinin öngörülen geliri sağlayamadığı gibi hem piyasaları riske atması hem de hayat pahalılığını artırmasının yanı sıra bütçe açıklarının daha da artması, tahvil piyasaları yoluyla bir finansal krizin tetiklenmesi tehlikesini doğuruyor. 


Trump’ın gümrük tarifeleri tehdidi aslında enflasyonu sıçratma, küresel tedarik zincirlerinde maliyetleri artırma, birçok sanayi sektöründe girdilerin pahalanması yüzünden üretimi ve ihracatı baltalama riski taşıyor. Buna karşın finansal piyasaların, özellikle tahvil fiyatlarında düşüş sonucu tepki vermeleri Trump’a geri adım attırabiliyor


V

Gelgelelim Trump politikalarına yönelik tüm bu eleştirilere karşın, sol-sosyalist kesimler ticarette liberalleşmeyi savunmak, serbest ticaret dönemi nostaljisine de kapılmak zorunda değil. Gerçekten gümrük vergileri en fazla yoksul kesimleri vurur. Çünkü onlar gelirlerinin büyük kısmını hemen harcarlar. Bütçelerini ağırlıkla gündelik ihtiyaç maddelerine ayırırlar. Öte yandan serbest ticaretin hep en güçlü hegemon ülkeleri, önce Büyük Britanya, sonra ABD tarafından yer yer şiddete başvurularak yoksul ülkelere dayatıldığını biliyoruz. Bugün dahi ABD’nin işgale ittiği Ukrayna’yı değerli madenler için adeta rehin alması, benzer şekilde Brezilya’yı da yine değerli madenler için sıkıştırması bunun süreğen modern ve dolaylı örnekleri. Sanayileşmede eşik atlayan Güney Kore gibi başarı örneklerinin ise bu aşamayı sanayileşme politikaları uygulayarak, gerektiğinde korumacılık önlemlerine başvurarak sağladığını unutmamamız gerekiyor. 


ABD’nin Çin ile ekonomik rekabetteki zaafı, bugün gümrük vergileri yoluyla bir zor ve dayatma ile aşılmaya çalışıyor. Trump’ın açtığı ticaret savaşlarının başlıca hedefi Çin’in ise sakin kaldığı, hatta devlet başkanı Jinping’in ABD başkanını muhatap bile almadığı gözleniyor. Çin’de gündelik yaşamda en azından şimdilik ticaret savaşlarından kaynaklanan bir yansıma gözlemlenmiyor. Çünkü ABD’den ithalatları büyük ölçüde tarım ürünleri ve enerji üzerine yoğunlaşıyor. Bunlar kolaylıkla başka ülkelerden de temin edilebilecek mallar. Elbette ABD’ye karşı müthiş bir dış ticaret fazlası veren bir ülkede bazı sektörler zaman içinde gümrük vergilerinden çok olumsuz etkilenecek, buralarda işsizlik sorunu baş gösterecek. Ekonomi yönetiminin şimdilik sübvansiyonlar ve nakit ödemeleriyle sosyal tepkileri soğurmaya çalıştığı anlaşılıyor. 


ABD’nin dünya ticaretindeki payı %13 iken AB’nin %16’ya kadar çıkıyor. Ticaret savaşlarını fırsat bilen Avrupa Komisyonu Hindistan’dan Latin Amerika’ya, Avustralya’dan Endonezya’ya farklı coğrafyalarda ikili anlaşmalar yapma atağına girişti. Zaten DTÖ’nün ABD tarafından işlevsizleştirilmesi sonucu, genel kurallar çerçevesinde ticaret kesintiye uğramış durumda. Trump’ın gümrük vergilerinin ayrımsız tüm ülkeleri kapsaması Avrupa’daki aşırı sağ müttefiklerini zor duruma düşürdü. Bu durumda merkez partiler serbest ticaret söylemini öne çıkararak seçmen nezdinde puan kazanacaklarını düşünüyorlar. Ne var ki, gündelik tartışmalarının ötesinde, AB’nin küresel rekabette ABD ve Çin yarışına ayak uyduramaması, Birliğin enerji bağımlılığının sürmesi gibi ciddi sorunları var. 


Son NATO toplantısında askeri harcamalarını artırma taahhüdüne girmeleri ise, eğitime, sağlığa ve sosyal yardımlara ayrılacak sosyal harcamaların kısılması, kamunun diğer alanlarda istihdam edilen personelinin azaltılması anlamına gelecek. Avrupa’da yaygın olan kamu borcu sorunu askeri harcamaların artışı sonucu ağırlaşacak. Örneğin Fransa, ABD’nin arkasında dünyanın ikinci silah ihracatçısı olarak, üretim ve istihdam anlamında fazla zarar görmeyebilir, büyümesi olumsuz etkilenmeyebilir. Silah sanayisi görece az gelişmiş ülkeler ise daha fazla silah ithalatı yapmak zorunda kalacaklar. Bu durumdan en karlı çıkacak ülkelerin başında da dünyanın en fazla silahlanma harcamasını gerçekleştiren ve en büyük silah tekellerine ev sahipliği yapan Amerika gelir. 


Çok kutuplu bir dünyada küresel Güney ülkelerinin önemi artma potansiyeli taşıyor. Çin’in büyük bir güç olarak yükselişi, ABD ile Avrupa müttefikleri arasında Atlantik İttifakı’nın çatırdaması sonucu süren gerilim, bu ülkelere küresel güç ilişkilerinde kaldıraç sağladı. Onlar da bu fırsatı BRICS gibi yeni koalisyonlar kurarak, BM Genel Kurulu’nda daha fazla etkinlik sağlayarak avantaja çevirdiler. Paris İklim Değişikliği Anlaşması’nın savunuculuğunu üstlenerek, İsrail’i Uluslararası Adalet Divanı’na havale ederek, büyük çoğunluğu sömürgecilik sonrası kurulun Afrika, Asya, Latin Amerika ve Ortadoğu ülkelerinin oluşturduğu grup Batı egemenliğine meydan okuma iradesi sergilediler. 


70’lerdeki BM çatısı altındaki G-77 Grubunun, OPEC’in kurulmasıyla doğal kaynakları üzerinde Batı’nın egemenliğinin sarsılması ama en çok da 1950’lerdeki Bağlantısızlar Hareketi gibi örneklerden öğrenmesi gerekiyor. Ama bugün en fazla gereksinimi duyulan, bir uluslararası savaş karşıtı hareketin örgütlenmesi. 


Aslında açık askeri müdahaleler, İran’a olduğu gibi doğrudan saldırılar, emperyalizmin gerçek yüzünü teşhir etmeyi kolaylaştırıyor. Tek tek bütün ülkelerde sol, sosyalist, devrimci örgütlenmelerin bir yandan yereldeki faşist, aşırı sağ hareketlerle mücadele ederken, öte yandan emperyalizme karşı kararlı bir tavır sergileme sorumluluğu bulunuyor.