TOM BARRACK ve BOP’UN KISA ANATOMİSİ
Bugün Suriye başta olmak üzere bölgede yaşanan hızlı dönüşüme yönelik olarak en çok konuşan isim ABD’nin Ortadoğu özel elçisi Tom Barrack. Trump gibi bir emlak zengini olan Barrack, bölgenin hangi şirketler eliyle nasıl inşa edileceğinden ulus devletlerin yapısına, Osmanlı öykünmelerine kadar her sözüyle, yüzyılın başından beri devrede olan Büyük Ortadoğu Projesinin tüm politik, ideolojik ve ekonomik hedeflerinin sürdüğünü açıkça ifade ediyor.
Türkiye de dahil olmak üzere tüm Ortadoğu’nun etnik-mezhepsel kültürel kamplaşmalarla bölündüğü, ABD karşıtı iktidarların tasfiye edilerek yerine kendi bağımsızlığı lehine pozisyon alabilecek birliğe sahip olamayacak kukla aktörlerin getirildiği, tüm enerji kaynaklarının Amerikan kontrolüne alındığı, nihai olarak ABD karşıtı konumlanan son ülke olan İran’ı çerçevelemeyi ve zayıflatmayı hedef alan proje kapsamında, geçen 25 yılda önemli ilerleme katedildi. Bugün Barrack, ‘Osmanlı Milletler Sistemini’ övüp, güçlü ulus devletlere karşı çıkarken de Irak’ta ABD’nin işgal yoluyla getirdiği mezhep kotalı federatif sistemi, Suriye’de 13 yıllık iç savaşın getirdiği bölünmüşlüğü, başta İran olmak üzere tüm bölge için dayatırken bunu liberal bir fantezi ile değil, BOP’un bugüne kadar başardığı ve hedeflediği emperyalist bölüşüm doğrultusunda ifade ediyor. Kendi iç gerilimleri sebebiyle hiçbir zaman ABD için tehdit olabilecek kadar toparlanamayacak ülkeler hayali, Lübnan ve Irak’ta yaşadığı gibi, bugün Şaara Suriye’sinde yarın belki İran’da hedefleniyor. Şaara’nın görevi, bugün İsrail saldırganlığı ile hız kazanan dönüşümü Amerikan çıkarına şekillendirerek, yalnızca yıkımı değil, ardından gelen yağmayı da güvence altına almak ve istikrar kazandırmak. İsrail ve Barrack arasında Suriye’nin bütünlüğüne dair bir fikir ayrılığı varsa o da bu yağma ve bölüşümü hangi yöntemin daha fazla güvence altına alacağı üzerinedir. Peki bugün en çok Barrack’ın sözcülük yaptığı BOP neydi, neleri başardı ve bölgemiz açısından neden bir tehdit?
1- ABD’nin 11 Eylül saldırısı sonrası terörizmi bitirme bahanesiyle Ortadoğu’ya yönelik bir dizi müdahalenin zeminini oluşturmak amacıyla “Genişletilmiş Ortadoğu ve Kuzey Afrika Bölgesi ile Müşterek bir Gelecek ve İlerleme için Ortaklık” genel bilinen anlamıyla BOP ortaya atıldı. Arap yarım adasından Kuzey Afrika’ya uzanarak tüm bölgeyi kapsayan proje; terörizmin, engellenmesi, bölgede insan hakları ve demokrasinin geliştirilmesi vb. bir propaganda ile emperyalizmin Sovyet sonrası ortaya çıkan tek kutuplu “yeni dünya düzeni” diye ifade edilen; küresel sermayenin sınırsız dolaşımını, serbest piyasa ekonomisini merkeze alan, toplumları küreselleşme ideolojisi çerçevesinde şekillendirme ve bölgede hegemonya kurmasına yönelik askeri, ekonomik, politik ve kültürel çeşitli müdahalelerle hayata geçirildi.
2- BOP politik düzlemde ilk kez Clinton tarafından ifade edilirken aynı dönemde Bush’un iktidarı için hazırlık yapan Cumhuriyetçilerin “Yeni Bir Amerikan Yüzyılı” belgesinde “İsrail’in güvenliğinin yanı sıra petrole ulaşım, hasım bir bölgesel gücün ortaya çıkmasını engellemek, siyasi ve askeri reformlar sayesinde bölge istikrarını teşvik etmek ve terörizmi denetim altına almak gibi faktörler hedef olarak belirlenmişti. Yumuşak güç olarak pazarlanan proje Irak’tan, Suriye ve Libya’ya uzanan bir coğrafyada mezhep savaşları ile atomize olmuş işgal edilmiş kaosa sürüklenmiş bir coğrafya ortaya çıkardı.
3- Demokrasi ve insan hakları söylemi ile propagandası yapılan projenin bölgenin zengin enerji kaynaklarına ve ticaret geçiş yollarına sahip olması ve emperyalizmin bu bölgeyi kontrol ve tahakküm altına alma isteği BOP’un temel motivasyon kaynaklarından bir tanesini oluşturuyordu. Dünya petrollerinin %65,3’ü, doğalgazının ise %36,1’in bulunduğu bölge Batı ve Asya’nın enerji ihtiyacının büyük bölümünü karşılamaktadır. Bu bağlamda askeri olarak projenin geri planında ABD’nin ve batının enerji havzalarındaki çıkarını koruma kaygısı yatmaktadır.
4-Ortadoğu’nun küreselleşme sürecine eklemlenme süreci de ekonomik ve askeri anlamda birbirinden ayrılmaz ayaklar üzerinde kuruldu. Nitekim ABD emperyalizminin genel karakteri, girdiği ülke ve bölgede ekonomiden, siyasete ve kültür alanına kadar sirayet ederek, emperyalizmi içselleştirme olgusudur. Bu anlamda Ortadoğu’nun yeni dünya düzenine eklemlenme süreci ekonomik ve askeri politikaların paralelliğinde ilerledi. Dost müttefik ülkelerle eklemlenme süreci rıza çerçevesinde şekillenirken, sürece muhalif ülkelerde özellikle de BAAS partilerinin iktidarda olduğu Irak, Suriye, Libya gibi ülkelerde askeri müdahalelerle şekillendi. Küreselleşme sürecinin kadife eldiven altındaki demir yumruk olduğunu Chicago okulunun altın çocuğu Fredman projenin ortaya atıldığı günlerde itiraf ediyordu, küreselleşme saldırısı da her şeyden önce şiddete dayanmaktaydı: “Sürdürülebilir küreselleşme istikrarlı bir güç yapılanması gerektirir ve bunun için de hiçbir ülke ABD kadar gerekli olamaz… Pazarın gizli eli, gizli bir yumruk olmaksızın asla çalışamaz. McDonalds, F-15 jetlerinin yapımcısı McDonell Douglas olmadan yayılamaz. Dünyayı Silikon Vadisi teknolojileri için güvenli yapan gizli yumruğun adı, ABD Kara Kuvvetleri, Hava Kuvvetleri, Donanması ve Deniz Piyadeleridir.”
5- Kısacası bölgenin kontrolü sağlanırken önceki dönemlerde olduğu gibi mevcut yönetimin yerine iktidar değişikliği ile bunu sağlayacak bir yönetimin getirilmesinin ötesinde toplumsal değişimin de inşa edilmesine yönelik adımlar atılmaya çalışıldı. Bu anlamda dünya pazarına paralel bir piyasa toplumu yaratma hedefiyle hareket edildi. Bu kapsamda bölge ülkelerinin uyması gereken kurallar dikte ediliyordu; özel sektörü ekonominin motor gücü yapmak, devlet bürokrasisini küçültmek, devlet teşekküllerini özelleştirmek, gümrük vergilerini kaldırarak sermayenin önündeki engelleri kaldırmak, yabancı sermaye girişini teşvik etmek kısacası ekonomiyi serbestleştirmek. Buna paralel serbest piyasa ekonomisinin ve sermayenin sınırsız genişlemesinin yeni alanı, coğrafyası olarak bu bölgedeki siyasi iktidar yapılarının değişmesi gerekliliğiydi. Bu çerçevede Amerikan emperyalizmine uyumlu, bölge ülkelerinde bağımsızlığı ve birliği zedeleyebilecek bir ideoloji olarak siyasal islamın gelişimi kritik önemdeydi.
6- Bu ihtiyaca karşılık olarak henüz Sovyetler Birliği yıkılmadan önce bölgede yeşil kuşak projesi çerçevesinde radikal dinci yapılar ABD tarafından Sovyetlere karşı desteklenerek bölgede egemenlik sahibi olmaları sağlanmıştı. Pakistan’da Taliban ve El Kaide kampları bizzat ABD tarafından kurulmuş, kongre kararıyla milyon dolarlar ve silah-mühimmat destekleri verilmiş, ‘mücahitler’, ABD’nin müttefiki sayılmıştı. Müslüman Kardeşlerin İngiliz-Amerikan ortaklığında ve Suudi Arabistan taşeronluğunda bölgede örgütlenmesi açıkça destekleniyor, Rabıta üzerinden bu örgütün Türkiye’deki islamcı yapılarla da bağlantısı kuruluyordu. Kaldı ki NATO’cu 12 Eylül darbesinin ardından, Türkiye’de de islamcı örgütlenme ve siyasetçilerin önü açılmış, darbenin hedef aldığı sosyalistlerin bıraktığı boşluk, devlet destekli tarikatlara, Refah gibi partilere açılmıştı. Ancak İslamcılığın yalnızca cihatçı değil ayrıca ılımlı unsurlarının da bölgesel bir güç olarak ortaya çıkabilmesi, ancak SSCB’nin bölgedeki sosyal demokrat-bağımsızlıkçı hattan desteğini çekebilmesiyle mümkün olacaktı. Nitekim Afganistan’da Amerikan yapımı cihatçıların batağa sürükleyerek dağılmasını hızlandırdığı Sovyetlerin ardından ABD bölgede rakipsiz kalmıştı ancak müdahale için yeni bir meşruiyete ihtiyacı vardı ki imdadına Sovyet sonrası dünyada varlığını sürdürebilmek isteyen radikal dinci yapıların 11 Eylül saldırısı yetişti. BOP’un siyasal değişim adına bölgedeki ilk icraatı doğrudan askeri müdahaleler oldu. Hem Afganistan hem de Irak’ta üst üste gelişen işgallerle, dönemin taktiği “Ordunun kırdığı kapıdan finans ve sanayi şirketlerini sokmak” olarak niteleniyordu. Ancak tüm bölgeyi dönüştürecek ve yeniden şekillendirecek bir proje yalnızca bu türden ‘kaba’ müdahalelerle gerçekleşemezdi.
7- Afganistan ve Irak işgallerinin ortaya çıkardığı yıkım, “barış ve demokrasi” getirme vaadiyle kutlanan küreselleşme çağının lideri ABD’nin prestijini bozmuştu. ABD Irak petrollerine egemen olmuş, ülkeyi mezhep ve etnisite ayrımları üzerinden kalıcı olarak parçalamış ve her gün sokakta canlı bombaların gezdiği bir iç savaş ortamına “piyasayı” sokabilmişti. Geçen birkaç yılın ardından, Ortadoğu’da Sovyet sonrası dünyada giderek otoriterleşen rejimlerin gelişen genç nüfusun arzularına karşılık verememesi sonucu rejimlere karşı gelişen öfke Arap Baharı’nı yaratmış, ve artık buradaki siyasi yapıların, bölgede meşruiyet sağlama şansının kalmayacağı ortaya çıkmıştı. BOP, bunu bir fırsata çevirerek birçok ülkede emek ve demokrasi talebi ile gerçekleşen halk ayaklanmalarını, Müslüman Kardeşler gibi mezhepçi ve neoliberal politikalarla uyumlu aktörlerle gasp etmeye çalıştı. Bu imkanların yaratılamadığı yerlerde ise Libya’da doğrudan NATO işgaliyle, Suriye’de ise cihatçılar eliyle iç savaş çıkarıldı. Hedef nihai olarak kültürel hatlarla parçalanarak asla ABD’ye karşı egemenliğini savunabilecek birliğe ulaşamayacak, kaynakları peşkeş çekilmiş, halkı içeride ve dışarıda ucuz emek piyasasına mecbur bırakılmış rejimler yaratabilmekti.
8- BOP açısından işgal ve mezhepçi iç savaşlar birinci tercih değildi. Piyasanın gerektirdiği istikrar için bölgede radikal islamdan çok Müslüman Kardeşler, AKP gibi yapılar desteklendi. Sermaye ile uyumlu bir partner olarak ılımlı İslamın aktör olarak seçilmesinin nedenleri üzerine ABD yönetimlerine ve CIA’ya stratejik arge hizmeti veren “RAND Cooperation” adlı bir düşünce kuruluşu tarafından, “Sivil Demokratik İslam: Ortaklar, Kaynaklar ve Stratejiler” başlıklı 88 sayfalık bir raporda değiniliyordu. Raporu hazırlayan Fuller ve Henze müslümanları köktenciler, gelenekçiler, modernler(ılımlı islamcılar) ve laikler olarak dört gruba ayırıyorlardı. Köktencileri geçici taktikler hariç desteklemenin doğru olmadığı ifade ediliyordu. Gelenekçiler içinde batı değerlerini tamamen kucaklamasalar da barışçı bir görüntü verilmesi gerektiği ifade ediliyordu. En dikkat çeken değerlendirmeler ise ılımlı İslamcılarla, laiklere dairdi. Ilımlı İslamcıların: küreselleşmeye en fazla eklenmek isteyen kesim olduğu vurgulanarak en uygun vasıta olduğu ifade ediliyordu. Laikler için ise çoğunlukla milliyetçi ve sol düşünceleri benimsedikleri, o yüzden ABD’ye karşı oldukları ve bu sebeple de sürekli müttefik olarak kabul etmenin doğru olmayacağı ifade ediliyordu. İşte bu yol haritası üzerinden bölgede AKP gibi ‘başarılı’ örnekler eliyle Mursi ve ÖSO gibi birçok ılımlı islam projesi denenmiş, bu projelerin başarısız oldukları her noktada askeri darbelere, mezhepçi cihatçı örgütlenmelere sarılmışlar ve mutlaka Esad, Kaddafi gibi bağımsızlık yanlısı iktidarları hedef almışlardı. Bugün Suriye’de düne kadar mezhepçi katliamların emrini veren HTŞ lideri Colani’den, ılımlı islamcı Şaara yaratma girişimi de yine aynı stratejinin parçasıdır.