Genç Muhalif Kuşaklar ve Sosyalizm

Haziran başında The Economist, “Z kuşağı sosyalizmi” adını verdiği siyasal yönelime karşı koymayı serbest piyasa liberalleri için acil bir görev ilan etti. Derginin asıl kaygısı yalnızca ABD’de Zohran Mamdani ya da Britanya’da Zack Polanski gibi isimlerin kazandığı mevziler değildi. Asıl tehlike, onların savunduğu kira denetimi, servet vergisi, kamulaştırma ve fiyat kontrolü gibi taleplerin marjinal sayılan çevrelerin sınırlarını aşmasıydı.

Aradan bir ay geçmeden Trump da benzer argümanlara sarılmaya başladı. Haziran sonundaki ön seçimlerden sonra iki hafta içinde “komünizm” sözcüğünü 81 kez kullandı. Komünizmi dünya savaşlarından, Pearl Harbor’dan ve 11 Eylül’den daha büyük bir tehdit, hızla durdurulması gereken “yayılan bir kanser” olarak tarif etti. Birkaç gün sonra, ABD’nin 250. kuruluş yıldönümü kutlamalarında tüm ülkeyi sınadı: Ya Marx’a sadık olunacaktı ya Amerika’ya. 

Trump ile The Economist kuşkusuz aynı siyasal aktör değil. Biri otoriter sağın düşmanlaştırıcı ve kriminalleştirici diliyle, diğeri liberal düzenin teknokratik refah söylemiyle konuşuyor. Fakat ikisinin de işaret ettiği “tehlike” aynı. Neoliberal düzenin içine doğmuş bir kuşağın, kapitalizmin değişmez kabul edilen kurallarına artık inanmaması ve bu inançsızlığın toplumun geri kalanına yayılması.

Düşmanlaştırılan Bir Kuşak

The Economist’in “Z kuşağı sosyalizmi” kavramsallaştırması, ortaya çıkan siyasal özneyi aynı anda hem teşhis ediyor hem de etkisizleştirmeye çalışıyor. Gençlerin itirazları neon renkler, telefon çıkartmaları, boncuklu bileklikler ve TikTok sloganları içine yerleştiriliyor. Böylece barınma krizinden güvencesiz çalışmaya, savaş bütçelerinden servet yoğunlaşmasına uzanan maddi çatışmalar, gençlik kültürüne özgü geçici bir estetik eğilim gibi gösteriliyor.

Dergiye göre karşımızda kolektivist ideallerle değil, “önce ben” anlayışıyla hareket eden yeni bir sol var. Gençler fiyatların sınırlandırılmasını, kamu hizmetlerinin genişletilmesini ve bunların maliyetinin zenginler tarafından karşılanmasını istiyor. The Economist bütün bunları “başkasına ödetilen” kişisel refah arzusu olarak okuyor. Oysa talep edilenler bireysel ayrıcalıklar değil, toplumsal haklar. 

Gençler ekonomik büyümenin sıradan insanlara yarar sağlamadığına inanıyor; harcamaların en zenginler tarafından karşılanmasını istiyor; gündelik hayatın temel alanlarını özel sermayenin insafına bırakmayı reddediyor. Derginin tehdit saydığı şey, tam olarak budur: Büyüme ile toplumsal refahın, özel kâr ile kamusal yararın aynı anlama gelmediğinin geniş kesimler tarafından görülmeye başlanması.

Z kuşağını siyasal yapan ne?

Z kuşağı elbette homojen değil. Aynı yaş aralığında bulunmak kimseyi kendiliğinden sosyalist yapmadığı gibi, dünyanın farklı ülkelerindeki gençlik hareketleri de tek bir programa sahip değil. Ancak siyasal kuşak yalnızca aynı tarihlerde doğan insanların toplamı değildir. Ortak tarihsel kırılmalar içinde biçimlenen, hayatı benzer çıkmazlarla deneyimleyen ve bu deneyimlere ortak bir dil arayan toplumsal bir konumdur.

Z kuşağı neoliberalizmin çocuklarıdır ve onlar neoliberalizmin sürekli kriz hâlini tanıdılar. Kamusal hizmetlerin tasfiyesi, kemer sıkma politikaları, pandemi, iklim felaketleri, borçlandırılmış eğitim, güvencesiz çalışma, erişilemez hâle gelen konut ve yapay zekânın büyüttüğü işsizlik tehdidi bu kuşağın ortak ufkunu belirledi. 

Bu kuşağın Soğuk Savaş’ın anti-komünist hafızasına sahip olmaması da önemli. “Sosyalizm gelirse sahip olduklarınızı kaybedersiniz” tehdidi, zaten mülk sahibi olamayan, güvenceli iş bulamayan ve borçsuz bir hayat kuramayan insanlar üzerinde eski etkisini yaratmıyor. Kapitalizmi her gün işyerinde, okulda, hastanede ve ev sahibi karşısında yaşayarak tanıyorlar. 

The Economist’in “önce ben” suçlamasını en açık biçimde boşa çıkaran başlıklardan biri de Gazze’dir. Dergi, bu kuşağın Gazze öfkesiyle güçlendiğini kabul ediyor. Kendi ülkesinin askerî bütçesine, emperyalist müdahalelerine ve başka bir halkın yaşadığı yıkımdaki rolüne itiraz eden bir kuşağı bencil tüketiciler topluluğu olarak açıklamak mümkün değil. 

İsyanın ortak dili

Z kuşağının siyasal hareketleri Batı’daki seçim başarılarından ibaret değil. 2025 boyunca Nepal’den Endonezya’ya, Fas’tan Madagaskar’a uzanan geniş bir coğrafyada gençler yolsuzluğa, ayrıcalık rejimlerine ve kamusal hizmetlerin çöküşüne karşı sokağa çıktı. Bu hareketlerin hepsini sosyalist ilan etmek mümkün değil. Fakat onları ortaya çıkaran koşullar ile sosyalist taleplerin yeniden meşrulaştığı zemin birbirinden ayrı değil.

Madagaskar’da elektrik ve su kesintileri, yönetimin bütün meşruiyetini sorgulatan bir isyana dönüştü. Fas’ta hastane ve okul yerine stadyumlara kaynak aktarılmasına karşı yükselen öfke, sağlık ve eğitimin kamusal hak olarak güvence altına alınması talebiyle birleşti. Nepal’de yolsuzluk ve siyasal ayrıcalık karşıtı hareket, gençlerin kendi ülkelerinde gelecek kurabilme arzusunu açığa çıkardı. Başlangıçtaki tekil hoşnutsuzluklar, kısa sürede toplumsal kaynakların kim için ve hangi ihtiyaçlar doğrultusunda kullanıldığı sorusuna ulaştı.

Hasır Şapka bayrağının ülkeden ülkeye dolaşması ve dijital örgütlenme ağlarının kısa sürede on binlerce insana ulaşması, bu hareketlerin yalnızca biçimsel benzerlikleri değildi. Sosyal medya, geleneksel örgütlenme araçlarından yoksun bırakılmış bir kuşağın birbirini bulduğu alan hâline geldi. The Economist’in TikTok siyaseti olarak küçümsediği şey, gerçekte neoliberalizmin parçaladığı toplumsal ilişkiler içinde yeni bir ortak dil yaratma çabasıydı.

Sokaktan sandığa yayılan itiraz

Kapitalist merkezlerde aynı hoşnutsuzluk başka siyasal biçimler de kazanıyor. New York’ta Zohran Mamdani’nin kira dondurma, ücretsiz ulaşım, kamusal çocuk bakımı ve zenginlerin vergilendirilmesi siyaseti on binlerce gönüllünün kapı kapı yürüttüğü örgütlü bir kampanyayla kazandı. Sosyalist adayların farklı kentlerde ve ölçeklerde elde ettiği başarılar, “radikal fikirlerin seçim kazanamayacağı” iddiasını aşındırdı.

The Economist’in, sosyalist adaylar kaybetse bile fikirlerinin kazanabileceği yönündeki tespiti bu bakımdan bir itiraf niteliğinde. Polanski’nin kendisini sosyalist olarak tanımlamaması ya da merkez partilerin bu programların yalnızca bazı unsurlarını benimsemesi kaygıyı azaltmıyor. Aksine “sosyalizm” etiketi, sermayenin egemenlik alanını sınırlayan giderek daha geniş bir talep kümesini içine alacak biçimde kullanılıyor.

“Z kuşağı sosyalizmi” adlandırması gerçek bir siyasal yönelimi gençlere özgü, geçici ve olgunlaşmamış bir heves olarak toplumun geri kalanından yalıtmaya çalışıyor. Oysa kira krizi yalnızca gençlerin, sağlık hizmetlerinin çöküşü yalnızca öğrencilerin, düşük ücret ve güvencesizlik yalnızca belirli bir yaş grubunun sorunu değil. Bu anlamda Z kuşağının önemi bir sosyalist özne olmasında değil, düzenin “başka alternatif yok” dayatmasını tanımamasında yatıyor. Bu itirazı gerçek bir güce çevirecek olan ise toplumsal mücadelelerin kendisi olacak.