12 Eylül Karşısında TKP ve TİP
Devrimci Yol dergisinde yayımlanmış olan “İleri Demokrasi ve TKP” başlıklı yazıda şöyle deniyordu: “Kendisine Türkiye Komünist Partisi diyen mülteciler grubu, modern revizyonizmin Türkiye sol hareketi içindeki tutarlı bir temsilcisidir. Dünya tahlilleri de bu nedenle, Sovyet revizyonistlerinin dünya tahlilidir. TKP’liler, dünya devrimci hareketini geliştirmenin yolu olarak Sovyetler Birliği’nin mücadelesinin desteklenmesini görüyorlar. Bu açıdan da geri bıraktırılmış ülkelerdeki devrimci hareketleri, Sovyetler Birliği’nin dış politikasına bağımlı kılıyorlar.” Böyle bir giriş yapmamızın nedeni, 12 Eylül faşizmi karşısında TKP’nin aldığı politik ve pratik konumun yalnızca 12 Eylül ile ilgili olmayan bir ideolojik-politik arka plana dayandığını ve alıntıladığımız yazıdaki tespiti doğrulayan türlü örneklerden sadece biri olduğunu vurgulamaktır.
Bilindiği üzere, TKP’nin 1920’lerden itibaren bütün tarihi boyunca izlediği siyasal hat veya “strateji”, Sovyet dış politikasının Türkiye’ye bakışının “reel politik” mantığını Türkçeye çevirmek üzerine kurululu olmuştur. TKP, 1960’lar ve 1970’lerin siyasal konjonktüründe, kendisinden bağımsız olarak yükselen devrimci mücadele karşısında bir “atılım”a girişmeye zorlanmış, derinleşen ve radikalleşen toplumsal çelişkilere Sovyet siyasetinin dayattığı gereklilikler doğrultusunda reformist bir çözüm önerisiyle hitap etmeye çalışmıştır.
Devrimcileşen siyasal iklim ile Sovyet siyasetinin gereklilikleri arasındaki bu sıkışma koşullarında, daha önce savunduğu “kapitalist olmayan yol” tezinin yerine 1973’ten itibaren güya yeni olan “ileri demokrasi” ve “ulusal demokratik devrim” tezlerini ortaya atmış ve “siyasal demokrasinin” sınırlarını CHP’ye destek vererek genişletmeyi ve bu yolla ileri demokrasiye ulaşmayı savunmuştur. Faşizmin “tırmanmasına” engel olmayı önerirken de, iç savaş yönünde derinleşen koşullarda faşizme karşı aktif bir mücadele verilmesini “goşizm” vb. yaftalarla reddetmiştir.
Bu dönemde, oligarşinin vurucu gücü olan orduya ilerici bir misyon atfetmeye devam ederek, ordunun görevinin “emperyalizme karşı, işbirlikçilere karşı savaşmak, yurdun bağımsızlık, egemenlik ve halkın demokratik haklarını savunmak” olduğunu öne sürmüş ve ayrıca Türkiye’de faşizmin devlet aygıtları üstünden kurulduğunu reddetmiştir.
Cuntayla Uzlaşma Çizgisi
TKP’nin 12 Eylül darbesi karşısında aldığı konum da yukarıda kısaca çizdiğimiz resimle uyumlu olmuştur. (1) Parti, darbenin ertesinde, cuntayı faşist olarak nitelemeyi reddetmiş ve “askersel cunta” olarak adlandırmıştır. Nitekim Doğan Özgüden, Belçika’da Türkiyeli ilerici kuruluşların yaptıkları ortak toplantılar sonucunda çıkan bildirinin girişinde, TKP’lilerin dayatmaları sonucunda imzacı örgütlerden bir kısmının cuntayı faşist olarak, diğer bir kısmının ise sadece “askersel” olarak nitelediklerinin vurgulandığını belirtiyor. (Doğan Özgüden, Vatansız Gazeteci, Cilt 2, İstanbul: Belge Yayınları, 2011, s. 313) TKP’nin “askersel cunta” adlandırmasının devlet biçimine, toplumsal-siyasal güç ilişkilerine veya ordunun sınıflar mücadelesindeki rolüne ilişkin ciddiye alınabilecek bir tahlilin sonucu olmadığı açıktır. Yine Özgüden, SSCB Başbakanı Kosigin’in darbenin ardından yeni askeri hükümet kurulur kurulmaz hem Evren’e hem de Başbakan Bülent Ulusu’ya kutlama mesajı gönderdiğini, SSCB’nin cuntaya karşı uzlaşmacı bir siyaset izlemesinin TKP’nin cuntaya karşı tavrını belirlediğini vurguluyor. Bu açıdan çarpıcı bir örnek, TKP çizgisinde Avrupa’da yayınlanan dergilerden biri olan Kurtuluş’un, 15 Nisan 1981’de Kenan Evren ile Brejnev’in resimlerinin yan yana konulduğu ve “Türk-Sovyet dostluğu 60 yaşında” başlıklı bir kapak yazısıyla çıkmasıdır.
Benzer bir şekilde, Oya Baydar da, 12 Eylül sonrasında Moskova’da eğitim alırken bir derste TKP Politbüro üyesi Veysi Sarısözen’in “ordunun çatışmaları sona erdirdiğinden, MHP’lilerin tutuklandığından, Maocu-goşist hareketlere darbe vurulduğundan, bazı aşırı tasarruflar ve uygulamalar olsa da ülkeye görece sükûnet geldiğinden” söz ettiğini aktarıyor ve cuntanın faşist olduğuna “bal gibi inandığı” halde Sovyetler’in “taktik hattının milim dışına çıkmaktan” kaçındığını söylüyor. (Oya Baydar ve Melek Ulagay, Bir Dönem iki Kadın, Can Yayınları, 2011, s. 362.)
TKP’nin başlangıçta darbeye MHP’li katilleri ve “goşistleri” hedef aldığını ve ülkeye görece sükûnet getirdiğini öne sürerek neredeyse hayırhah bir yaklaşım sergilemiş olması, kendi yandaşlarının da gözaltılara ve işkencelere maruz kaldığı ve cunta lideri Evren’in kendilerini de hedef alan konuşmalar yapıp durduğu koşullar düşünüldüğünde, basiretsizliğin çok ötesine geçen bir siyasal bönlük veya trajedidir. Evren’in 1982’de, TKP davasının başlamasının bir hafta sonrasında ve TKP’li ve TİP’lilerin yer aldığı Barış Derneği üyelerinin tutuklanmasının hemen öncesinde Bulgaristan’da Jivkov ile görüşerek “Büyük Balkan Yıldızı” nişanıyla onurlandırılması karşısında TKP ve TİP’in hiçbir eleştiri getirmemiş olması acıklı bir durumdur. (Ancak TKP, daha sonraları “askersel diktatörlük rejiminin faşist bir nitelik almasından” dem vuracaktır. Bkz. “Ana güç”, Atılım, sayı 9 (117), Eylül 1983: https://tustav.org/yayinlar/sureli_yayinlar/atilim/1983_09_eylul.pdf)
Demokrat Eğilimli Generaller!
Bu zihniyet, darbenin akıl babası olduğu söylenen Haydar Saltık gibi generallerin demokrat eğilimli oldukları iddialarını bile ortaya atabilmiştir! (2010’ların başlarında, eski TKP’lilerin de yazarlık yaptığı Taraf gazetesinin kimi liberal kalemlerinin “12 Eylül’ün Solcu Generalleri” gibisinden başlıklar taşıyan yazılarının ilham kaynağı da buralarda olsa gerektir!)
TKP, cuntanın halkın istekleri ve Sovyetler’in detant politikası karşısında “esnek tutum” izlediğini, karşılık olarak da “esnek tutum” içinde olmak gerektiğini düşünüyordu. Kerim Seyran adıyla yayımladıkları “Türkiye’deki Gerici Diktatörlüğü neden FAŞİST olarak nitelendirmiyoruz?” başlıklı broşürde aynen şöyle söyleniyordu: “Cunta’ya faşist demek bundan beteri olamaz demektir. Bu anlayış hem rejimin gericileşme yönünde attığı adımları zamanında görüp bunlara karşı somut mücadele vermeyi, hem de Cunta’nın iç çelişkilerini bulup bunlardan yararlanmayı zorlaştırıyor.” Parti’nin cuntanın “iç çelişkilerinden yararlanma” anlayışı, içinde biri faşist, diğeri Kemalist iki kanadın olduğu “tahliline” dayanıyordu. İlerici veya yurtsever kanadı desteklenerek bu iç çelişkilerden yararlanılabilirdi. Nitekim MHP’liler bu kanat tarafından içeri atılmıştı. Oya Baydar’ın aktardığı gibi, Veysi Sarısözen’in “Askerler geldi faşizme darbe indirdiler” demesinin ardında da bu zihniyet vardı. (Naciye Babalık, Türkiye Komünist Partisinin Sönümlenmesi, Ankara: İmge Kitabevi Yayınları, 2005, s. 174.)
Böyle bir siyasal zihniyetin 12 Eylül faşizmine karşı direnişe niyet bile etmemesi gayet doğaldır. Nitekim Parti’nin son Genel Sekreteri Nabi Yağcı, anılarında bunu açıkça ifade ediyor: “Nedenleri ne olursa olsun darbeye karşı maalesef ciddi bir direniş ortaya koyamadık. Oysa düzenli geri çekilme stratejisi mevzi direnişlere engel değildi. Askeri darbeye karşı nasıl bir direniş ortaya koyabiliriz meselesi parti yönetiminin konusu hiç olmadı. Yapılabilir veya yapılamazdı ama en azından konu tartışılmalıydı.” (Nabi Yağcı, Elele Özgürlüğe, İstanbul: Belge Yayınları, 2018, s. 362.) Böyle bir direniş kaygısının olmamasının doğal sonucu, TKP etkisindeki kitle örgütü yöneticilerinin birçoğunun -partinin “korumaya aldıkları” haricindekilerin!- gözaltına alınmak için gönüllü olarak kuyruğa girmeleri olmuştur tabii ki.
TİP ise, darbenin hemen sonrasında cuntayı “askeri faşist diktatörlük” veya “Emperyalizmin, NATO’nun, işbirlikçi tekelci büyük burjuvazinin ve büyük toprak sahiplerinin gerici-faşist iktidarının yeni bir biçimi olan askeri diktatörlük” olarak nitelemiş olsa da kısa süre sonra TKP’nin basıncıyla faşist nitelemesinden vazgeçmiştir. TİP’in Avrupa temsilcisi olan Özgüden, bunun Avrupa’ya giden parti liderlerinin TKP ile görüşmeleri sonucunda yaşandığını örnekleriyle ortaya koyuyor. Nihat Sargın, Sofya ziyaretinin ardından Özgüden ile yaptığı görüşmede faşist nitelemesinin kullanılmasından rahatsız olduğunu ve “temkinli” ifadeler kullanılması gerektiğini söylüyor. TİP’in söyleminin değişmesinin ardındaki mantığı Behice Boran’ın Özgüden’e anlattıklarında daha açık olarak görüyoruz: “Biliyorum, TKP’liler bu nitelemeden son derece rahatsız… (Laz İsmail), Türkiye’de iktidarda kim olursa olsun, Sovyetler Birliği’yle iyi komşuluk ilişkilerini sürdürdükçe, bu ilişkileri bozacak çıkışların zararlı olacağını söyledi. Avrupa’daki TİP’lilerin tavrını eleştirdi.” (Özgüden, a.g.y, s. 330.) Boran’ın kendisi kimi konuşmalarında “faşist cunta” ifadesini kullanmaya devam etmiş olsa da TİP’in Avrupa örgütlenmesinde yer alan kadrolar tam da faşizm nitelemesinde ısrar etmeleri yüzünden tasfiye edilmiştir. Nitekim TKP’nin yayın organı olan Atılım, faşizm nitelemesi yüzünden TİP’te yaşanan tasfiyeden memnuniyetini ifade ederken, nitelemede ısrar edenleri “cunta rejiminin bağrında yer alan dış politikadaki kimi gerçekçi çizgileri dikkate almamakla” ve başka sol çevreler gibi “Türkiye devriminin çıkarlarıyla Sovyetler Birliği’nin barışı koruma çabaları arasında karşıtlık” bulmakla eleştirmiştir.
TKP için olduğu gibi, TİP için de cuntanın faşist bir karaktere sahip olup olmadığı sorusu bir siyasal tahlilde değil, reel politik hesaplarda cevabını buluyor. Sargın’ın temkinlilik önerisinin, Türkiye’deki sosyalizm mücadelesinin somut durumunun gerektirdiği düşünülen bir taktik bile olmayıp, TKP ve dolayısıyla Sovyetler Birliği ile ilişkileri gözeten bir temkinlilik olması bu siyasal gelenek açısından hiç de şaşırtıcı değildir.