Devrimci Yükselişten 12 Eylül’e
DEVRİMCİ YÜKSELİŞ DÖNEMİNDEN 12 EYLÜL’E DEVRİMCİ YOL
Oğuzhan Müftüoğlu ile yapılan söyleşi, YOL Dergisi’nin 8. sayısında yayınlanmıştır.
1980 öncesi toplumsal muhalefet rejim için ciddi bir tehdit oluşturuyordu. Güçlü devrimci yapılar vardı. Devrimci Yol bu hareketlerin en öne çıkanıydı. Devrimci Yol’un varlığı ve ulaştığı boyut, 12 Eylül Darbesi’nin nedenlerinden gösteriliyor, katılır mısınız?
12 Eylül öncesinde ülkede yaşanan gelişmeler karşısında özellikle devrimci hareketlerin yükselişinden egemen çevrelerin rahatsız oldukları kuşkusuz doğrudur. Devrimci Yol da sol hareketler içinde biraz daha ileri bir durumdaydı.
Ama buradan hareketle darbeyi sadece Devrimci Yol’un varlığına bağlamak doğru olmaz. İki faşist darbenin, 12 Mart ve 12 Eylül, diğer bütün iç-dış bağlantılarının yanı sıra her şeyden önce ülkede başlayan devrimci yükselişin önüne geçmeye yönelik olarak gündeme geldiği tartışma götürmez. Kısaca hatırlarsak, Türkiye altmışlı yıllarda cumhuriyet tarihinde belki ilk defa çok geniş bir toplumsal uyanış dalgasına sahne oldu. 15-16 Haziran’da doruk noktasına varan işçi hareketleri, küçük üretici ve köylü hareketleri, TİP’in kuruluşu ve meclise girişi ve hızla gelişen Devrimci Gençlik hareketi… Solun ideolojik hegemonyasıyla birlikte gelişen bu devrimci dalganın ordu içindeki kaçınılmaz yansımalarının yanı sıra 27 Mayıs darbesinin bir tür artçı uzantısı şeklindeki ‘sol cunta’ girişimleri… Bu devrimci yükselişin önüne geçmek için önce komünizmle mücadele dernekleri, yetmeyince komando kampları ve MHP, arkasından da 12 Mart darbesi geldi.
Bütün bunların ABD’nin dünya çapında sürdürdüğü soğuk savaş politikalarıyla ve onunla bağlantılı ‘ayaklanmaya karşı koyma’ (kontrgerilla) stratejileriyle bağlantısı çok açıktır. (Bu siyasetin esası dünya çapında gelişmekte olan ilerici hareketleri kendi dünya egemenliklerine karşı dolaylı bir saldırı olarak kabul ederek, bu gibi ülkelerde yarı askeri ‘kontrgerilla’ örgütleri kurarak, gayrı nizamı savaş yöntemleriyle bu tür devrimci hareketleri engellemeye, bastırmaya çalışmak, bunların yetersiz kaldığı durumlarda da ordu müdahalelerini devreye sokmak şeklinde özetlenebilir.)
12 Mart darbesinde öncelikle ordu içindeki ilerici yurtsever subaylar tasfiye edildi ve devrimci hareketlere de büyük darbeler vuruldu. Buna rağmen devrimci yükselişin bütünüyle önüne geçilmesi mümkün olamadı.
Devrimci Yol 12 Mart öncesinde gelişen devrimci hareketin bir devamı olarak, yeni dönemin koşullarına göre kendini yenileyerek ve mücadeleyi çok daha ileri boyutlara taşıyarak gelişti.
12 Eylül bir bakıma 12 Mart’ın yarım bıraktığı bir işi tamamlayarak devrimci hareketin yükselişini önlemeye dönük bir müdahale olurken, getirdiği yasal/anayasal düzenlemelerle ucu bu günlere kadar uzanan faşist-dinci ve militarist anlayışlara yol açan bir rol üstlendi.
Darbenin başı Kenan Evren, 12 Eylül’ün hemen ertesindeki günlerde hatırladığım kadarıyla Konya’da halka hitaben yaptığı bir konuşmada “Biz iktidara el koymasaydık bugün bu kürsüde bizim yerimize ‘tek yol devrim’ diyenler olacaktı” şeklinde bir şeyler söyledi. Bu söylemle daha çok yaptıkları faşist darbeye gerekçe göstererek halkın desteğini almaya çalışmaktan başka bir şey yapmıyordu. Doğrusunu söylemek gerekirse ne o dönem ülkedeki devrimci örgütler içinde en güçlü durumda olan Devrimci Yol’un ne de genel olarak bütün solun o günkü durumlarıyla henüz öyle ‘iktidarı alacak boyutta’ bir örgütlülüğü yetkinliği vardı.
Dogmatizm Karşısında Devrimci Siyaset Anlayışı
Bu noktada hep ‘sol neden yenildi, Devrimci Yol nerede hata yaptı?’ soruları gündeme geliyor. Bu soruları sormak belki doğal, ama bu arada önemli bir şeyin de üzerinden atlanılmış ve unutulmuş oluyor. Sizce Devrimci Yol’u ülke tarihinin en etkili, bugün izleri hala silinmeyen bir devrimci hareketi haline getiren anlayışın özünde ne vardı? Devrimci Yol’un varoluş süreci ve diğer yapılardan ayıran özellikleri neydi?
Yukarıda ifade ettiğim gibi, Devrimci Yol hareketi altmışlı yıllarda gelişen devrimci hareketin bir uzantısı olarak, 12 Mart sonrasındaki yeni dönemin koşullarına göre kendini yenileyerek ortaya çıktı ve mücadeleyi çok daha ileri boyutlara taşıyan bir gelişim gösterdi. 12 Mart döneminde THKP-C içinde çıkan ayrılık, sonrasında Kızıldere katliamında hareketin öncülerinin kaybedilmesi bir örgütsel boşlukla birlikte bir kafa karışıklığı da yaratmıştı. Geride kalanlardan bir inanç yitimine sürüklenenler hareketin çizgisinden ayrılarak uluslararası plandaki ‘Çin-Sovyet çatışmasının anaforuna’ kapıldılar. Bir kısmı D. Perinçek’in başını çektiği ÇKP’nin ‘sosyal emperyalizm’ tezlerine sarıldı, bir kısmı da Sovyetik (TKP) cenahına savrularak bir kaçış yolu buldular. Bu tür savrulma ve inkârcılıklar karşısında devrimci hareketlere karşı büyük bir sempati de vardı.
Bu ortamda bizi Devrimci Yol’un oluşumuna götüren tavrımız Kızıldere katliamıyla kesintiye uğrayan devrimci hareketin basitçe tekrar anlayışının ötesinde, dönemin önümüze getirdiği sorunlara doğru çözümler getirerek mücadeleye devam etme şeklinde olmuştur.
Bu noktada karşı karşıya kalınan sorunların çözümünde siyaset anlayışının, birinci derecede rol oynayan bir unsur olarak altının çizilmesi gerektiğini düşünüyorum.
Biz Marksizm’in özünün bir dogma, ‘hazır çözümler sunan bir öğreti’ değil, sınıflar mücadelesinin, yani hayatın somut durumlarına dair çözümler üretilmesini sağlayan bir yöntem olarak kabul eden devrimci anlayışı benimsedik. Bunun temel bir ayrım çizgisi olduğunu düşünüyorum. Yetmişli yılların başlarında genç bir devrimci hareket olarak önümüze çıkan bütün karmaşık meselelerde olsun, geçmiş değerlendirmesinde olsun, böyle bir siyaset anlayışıyla hareket ettik. Devrimci Gençlik ve Devrimci Yol dergilerindeki yazılar ülke çapında yürütülen mücadeleye rehberlik ederken, aynı zamanda o mücadeleden güç ve ilham alarak gelişti.
Solun genelinde daha çok dogmatik anlayışların hâkim olduğunu söylemek yanlış olmaz. Çoğunlukla elli yıl, yüz yıl önce yazılmış büyük ustaların yazılarındaki duruma uygun düşen alıntılardan çıkarımlar yapılarak, Sovyetler Birliği’nin, ÇKP’nin politikalarına bakılarak tutum alınıyor, ona göre siyaset yapılıyordu.
Siyaset anlayışlarımızdaki bu farklılık o dönemde ülkenin gündeminde olan bütün meseleler hakkındaki ayrılıkları yarattı. O dönemde en önemli tartışma konularının başında faşizm ve faşizme karşı mücadele konusu, geçmişin değerlendirilmesi ve uluslararası sosyalist kamp içinde Çin-Sovyet çatışması şeklinde yaşanan ayrılık konusu geliyordu. Kuşkusuz en önemli mesele faşizme karşı mücadele konusuydu. Çünkü bu konu sadece soyut bir teorik tartışma konusu olmanın ötesinde, bütün yetmişli yıllar boyunca bütün ülke sathında bir can güvenliği sorunu olarak yaşanan bir meseleye dair bir tartışmaydı. Sol yapıların çoğunluğu faşizmi 19. yüzyıl Avrupa’sında ortaya çıkan örneklerine göre yapılmış tanımlarla sınırlandırıyor, bu yüzden gene pek çoğu ülke çapında ilerici toplum kesimlerinin bir can güvenliği sorunu olarak yaşadığı faşist saldırıların önlenmesini devletin güvenlik güçlerine bırakılması gereken bir mesele olarak görüyordu. Devrimci Yol’un faşizm ve faşizme karşı mücadele konularındaki teorik çözümlemeleri ise, soyut ve kalıplaşmış tanımların ötesinde ülkede yaşanan ve seksenlere doğru ülkeyi bir iç savaşa sürükleyen gelişmelerin uluslararası bağlantılarıyla birlikte doğru kavramaya ve saldırıya uğrayan kitlelerin mücadelesini sahiplenmeye dayanıyordu. Altmışlı yıllardaki ‘Kanlı Pazar’dan Maraş, Çorum, 12 Eylül’e… bütün faşist saldırı ve katliamların arkasında emperyalizmle bağlantılar içinde yapılanmış bir devlet gerçeği vardı. O zaman da yazdık; sorun sadece şu veya bu şekilde adlandırmanın ötesinde, bu gerçeğin karşısında hangi politikaları savunduğunuzdu. Bu konuda ortaya koyduğu sömürge tipi faşizm kavramı, direniş komiteleri, Parti-Cephe ilişkileri, sosyalizmin nüvelerinin bugünden kurulması bağlamında doğrudan demokrasi deneylerini içeren politikalarıyla yürütülen etkin mücadele Devrimci Yol’u dönemin en kitlesel ve izleri bugün hala süren bir hareketi haline getirdi.
Bu konuda faşizme karşı mücadeleyi sınıf mücadelesinde saymayan özellikle dönemin TİP, TKP çevrelerince yöneltilen ‘iktidar perspektifine sahip olmadığımız’ şeklindeki eleştiriler var. Bu eleştiri sahiplerinin sadece ‘ara sıra parlamento seçimlerine katılan bir işçi partisine sahip olma’ dışında iktidar mücadelesinden ne anladığını bilemiyorum. Bildiğim tek şey bu anlayış sahiplerinin 12 Eylül öncesinde ülkemizde süren ve adeta bir iç savaş boyutlarına ulaşan mücadelenin dışında kalarak, sadece siyaseten değil, hayatın ve o dönemin yani tarihin de dışında kaldıklarıdır. (Bir de bu konu her gündeme geldiğinde, Y. Küçük tarafından bize yöneltilen ‘iktidar perspektifine sahip olmadığımız için o zaman iktidarı alabilecek durumda olmamıza rağmen almaktan kaçındığımız’ şeklindeki eleştirileri hatırlarım!)
1970’lerde hem Türkiye’de hem de bütün dünyada sosyalist kamp içinde ortaya çıkan ayrılık konusu da dönemin en önemli meselelerinin başında geliyordu. ÇKP ve SBKP arasında (daha doğrusu Çin Halk Cumhuriyeti ile Sovyetler Birliği arasında) altmışlı yıllarda başlayan görüş ayrılıkları altmışların sonunda birbirlerini ‘sosyal emperyalist’, ‘sosyal faşist’ olarak suçladıkları bir çatışmaya dönüşmüş, dünya çapındaki sosyalist akımları da aynı doğrultuda saflaşmalara sürüklemişti. 12 Mart döneminin bir yenilgi travması altında kalan Türkiye solu da bu çatışmayı aynen içselleştirerek yeni bir ‘ideolojik’ saflaşma içine girdi. Devrimci hareketin yaşadığı ayrışma ve yenilgi sonrasında bir ideolojik-inanç yitiminin içine düşenler için de bu ayrışma adeta bir ‘kaçış rampası’ rolü oynadı; bir kısmı Sovyetik (TKP) cenahına yönelirken, birçoğu da D. Perinçek’in başını çektiği karşı kutba yöneldi.
Biz bütün bu eğilimlerden farklı olarak her iki kutba yönelik eleştirel bir tavrı benimseyerek Devrimci Yol’un varoluş sürecinin önemli köşe taşlarından birini oluşturan sosyalizm ve geçiş süreci teorilerine dair kendi özgün görüşlerimizi geliştirdik.
Bize göre Sovyetler Birliği o dönemde bir kapitalizme geri dönüş süreci içindeydi, ancak bu süreç ÇKP yanlılarının yaptığı gibi tamamlanmış değildi; bu yüzden Sovyetler Birliği’nin ‘sosyal emperyalist’ bir ülke olarak baş düşman ilan edilmesinin yanlış olduğunu savunduk. Buna karşı Sovyetler Birliği’ne yakın duran (Kurtuluş vb.) çevresindeki arkadaşlar Stalin’in 1945 yıllarında bir yazısında kullandığı ’Sovyetler Birliği’nin sınıfsız topluma geçişi tamamladığı, bu yüzden geriye dönüşün imkânsız olduğu’ şeklindeki ifadelere dayanarak bizim görüşlerimizi ‘çürütmeye’ çalıştılar! Kuşkusuz bugün dönüp bakılınca bütün bu tür tartışmalar, özellikle yeni kuşaklar için çok anlamsız, hatta komik görünecektir. Çünkü, bugün bu siyaseti savunanlarla birlikte, artık Sovyetler Birliği diye bir ülke de yok.
Ancak o dönemde bu Çin-Sovyet çatışması ekseninde (birbirlerini ‘sosyal faşist-Maocu bozkurt’ olarak tanımlayan) çatışma ortamı bütün bir yetmişli yıllar boyunca sol hareket ve faşizme karşı mücadele bakımından ciddi bir güç kaybına yol açtı. Özellikle faşist güçlerce bu çatışma atmosferi kullanılarak gerçekleştirilen ‘77 Bir Mayıs provokasyonu’ solu altından kalkılması zor bir moral yıkımına uğratmıştı.
Fatsa hem 12 Eylül öncesi hem de sonrası çok konuşuldu. Biz de atlamayalım. Fatsa Belediyesi, Devrimci Yol hareketinin perspektifiyle oluşturulmuş örnek bir sol model miydi?
Fatsa’nın bu şekilde ‘örnek bir model’ olarak değerlendirilmesini de doğru bulmam. Orada yaşananlar, genelinde ülkenin diğer bölgelerinde birçok yerde olduğundan pek de farklı değildi. İşin belediyecilik düzleminde gelişmesi o sıralarda mevcut belediye başkanlığının boşalması nedeniyle, Devrimci Yol’un bağımsız bir adayla katılarak seçimi kazanmasıyla ortaya çıktı. Devrimci Yol’un Direniş Komiteleri teori ve pratiğine ilişkin anlayışları oradaki devrimci arkadaşlarımızın kendi beceri ve güzelliklerinin katkısıyla gelişen bir efsaneye dönüştü. Fatsa’nın kendi başına bir model olarak değil ülke çapında süren devrimci bir siyaset anlayışının bir parçası olarak görülmesi gerekir diye düşünüyorum.
Solun 12 Eylül’e giden yolda anti-faşist mücadeleyi yükseltirken ideolojik ve pratik düzlemede eksik bıraktığı bir alan olduğunu düşünüyor musunuz?
12 Eylül öncesi döneme bugünden bakıldığında sanki ‘12 Eylül’e giden bir yol’ gibi görünebilir, ama bu bir yanılsamadır. Her dönem kendi gerçeklikleri içinde değerlendirilmeli. O nedenle, 12 Mart sonrasında ülkede yaşanan ve anti-faşist mücadelenin ön planda olduğu bir dönem açısından değerlendirildiğinde ‘ideolojik ve pratik düzlemde’ elbette eksiklikler bulunulabilir. Çünkü ülke gündemi çok yoğun ve hızlı bir gelişme süreci içindeydi. Ancak Devrimci Yol’un ideolojik-politik yönelimler açısından hem de pratik politik süreçler karşısındaki okumaları ve tavır alışları bakımından genel olarak doğrularının ağır bastığını, diğer sol siyasi hareketlere kıyasla bütün bu alanlarda daha az hata yaptığını düşünüyorum.
Devrimci Yol, darbenin gelmekte olduğunu tespit ettiğinde bunun başarısız olmasını sağlamaya dair bir umudunuz var mıydı? En çok ne olursa darbenin devrimci güçleri ezmesinin önüne geçilebileceğini düşünüyordunuz?
Biz 12 Eylül’den yaklaşık sekiz ay kadar önce, Mart ayı başlarında bir darbe sürecine girildiğini tespit etmiştik. Darbenin başarısız olmasını sağlamaya dair bir umudumuzun olup olmaması bir yana o koşullarda ilk olarak ne yapmamız gerektiğini anlamaya çalıştık.
Bu konuda ilk olarak bu tespiti diğer sol gruplarla paylaşarak darbe sürecine karşı ortak bir tavır tespit etmenin, en azından o günlerin sol içi rekabet havası içinde darbecilere gerekçe olacak eylemlerden kaçınarak birlikte mücadele yollarının aranması gerektiğini düşündük. Bunun için yirmiye yakın sol örgüt ve çevreden arkadaşlarla bir toplantı yapıldı. Ancak bu konuda olumlu bir sonuç alınamadı. Hatta toplantıya katılan bazı örgütlerin yayın organlarında ‘DY darbe geliyor diyerek pasifizm öneriyor’ gibi yazılar da yayımlandı. (Sadece Halkın Kurtuluşu çevresiyle 1 Mayıs gibi bazı ortak eylemler yapmaktan başka bir sonuç ortaya çıkmadı.)
Bu görüşmelerin sonuçsuz kalmasında sizin sorumluluğunuz var mı?
Evet, bence vardır. Her şeyden önce yeterince ısrar etmediğimizi düşünüyorum. Toplantıya bizden o zamanki genç arkadaşlarımızdan ikisi katılmıştı. Diğer gruplardan gelenler de genelde birinci derece sorumlu arkadaşlar değildi. Hatta Kurtuluş’tan katılan (hatırladığım kadarıyla Celal) arkadaşın ‘bu tür konuları (bizleri kastederek) üst düzeydekiler konuşsun’ gibi bir şeyler söylediği de anlatılmıştı. Ama bizim, söylediğim gibi, o günkü gruplar arası ilişkilerdeki olumsuz havanın etkisiyle bu konuda bir girişimimiz olmadı. İşin üzerine daha fazla da gitmedik. Olsaydı bir faydası olur muydu bilmiyorum, ama bunun yönetsel düzeyde ciddi bir hata ve eksiklik olduğunu düşündüm. Bunun da ötesinde örneğin 12 Eylül günü arandığı ilan edilen sendika ve TİP yöneticilerinden bazılarının Selimiye Kışlası’nın önünde teslim olmak için sıraya girmelerinden (geleceği belli olan bu darbeye karşı yeterince bir mücadele bilinci yaratamamış olmamız bağlamında) bizim de sorumluluğumuz olduğu da söylenebilir diye düşünüyorum.
Darbeye Karşı Direniş Stratejisi
Darbenin geleceği belliyken ve siz de bunu tespit etmişken buna uygun hazırlığı yapamamanızın nedenleri nelerdir?
Öncelikle, darbeye karşı bir hazırlık yapmadığımız doğru değil. Tam tersine bütün bahar ayları bu konuları örgütsel ve siyasal önlemler bakımından tartışarak geçirdik. Devrimci Yol hareketinin örgütsel yapısı o dönemin faşizmle mücadele koşulları içinde, dönemin ihtiyaçlarıyla sınırlı olarak şekillenen bir özellik içindeydi. Bir faşist darbe karşısında mevcut yapıyla zorlanacağımız, başarılı olamayacağımız açıktı. Aramızda bu konudaki farklı görüşler çerçevesinde tartışmalar da yaşadık, birtakım önlemler almaya, örgütsel yapıda değişiklikler yapmaya çalıştık.
Darbeye karşı nasıl bir mücadele hattı izlememiz gerektiğini de tartışarak belirledik. İlk dönemlerde iki ayrı faşist darbe olasılığı üzerinde duruluyordu. Doğrudan MHP tandanslı bir darbenin var olan çatışma ortamını daha büyük ve ülkeyi bölünmeye sürükleyecek bir sonuç yaratacağı ortadaydı. Böyle bir durumda var olan bütün gücümüzle ve doğrudan, ülke çapında direnişe geçmekten başka bir yol yoktu. Bu çerçeve içinde yer alan bir grup muvazzaf askerin Kara Kuvvetleri Komutanlığı’ndan tasfiyesiyle bu olasılığın zayıflaması sonrasında yaklaşan darbenin kamuoyundaki çatışma ortamının yarattığı toplumsal tedirginliği de kullanacak şekilde, ‘sağa da sola da karşı’, sözde tarafsız bir şekilde huzuru sağlayacak bir görünüm altında ortaya çıkacağı açıktı. Böyle bir durum karşısında kendi örgütsel yapılarımızdaki yetersizlikleri ve zaafları da dikkate alan bir savunma konumuna çekilerek, zaman içinde cuntayı yıpratarak mücadeleyi geliştirmeyi kararlaştırdık. Cuntanın ancak şehirlerdeki geniş emekçi kitleleri harekete geçirilerek yenilebileceği, bu yüzden şehirlerdeki örgütlenmelerin kendilerini koruyarak sürdürülmesi, halk kitlelerinin cuntaya karşı kısa süre içinde harekete geçirilemeyeceği, bu yüzden öncelikle örgütlü yapılarımızı koruyarak cuntanın teşhirine yönelik çalışmalar yürütülmesi şeklinde özetlenebilecek kararlar aldık. Cuntanın ilk elde bizleri Ankara’da arayacağını düşünerek Nasuh (Mitap) ve birkaç arkadaşla birlikte İstanbul’a geçtik.
Cuntaya karşı uzun vadeli bir direniş mücadelesini hedefleyen bu planlamanın yanlışları, darbeden sonra daha birkaç ay geçmeden Ankara’daki 203 kişilik operasyonla ortaya çıktı. Bu operasyonun İstanbul’a, güvende olduğumuzu düşünerek buluşmaya gittiğimiz bir eve kadar uzanmasıyla bizim de (o şekilde!) yakalanmamız ise sonun başlangıcı oldu.
Temel hatamız, daha 12 Eylül gelmeden önce kendi örgütlülüğümüzün yetersizliklerini tespit etmişken, birtakım palyatif önlemler aldıktan sonra darbeye karşı uzun süreli bir direniş hattını benimsememiz ve büyük şehirlerdeki örgütlülüğümüzü ve varlığımızı sürdürmeye devam etmemizden kaynaklandı. Kendi gücümüzü olduğundan fazla görmekten kaynaklanan ve askeri tabirle söylersek, bu ‘yığınaktaki hata’ sonraki bütün süreçleri de derinden etkileyen bir rol oynadı.
Çokça söylenenlerin aksine dışarda kalan arkadaşlarımız dağlarda ve şehirlerde mücadeleye devam ettiler, ancak merkezi yapının kaybedilmesi nedeniyle hareketin bütünlüğünün ve direnişin devamlılığının sürdürülmesi mümkün olmadı.
Sol, 12 Eylül öncesi nerelerde hata yaptı?
Darbeyi sadece solun hatalarına bağlayarak tartışmak ne kadar doğru bilemiyorum. Böyle bir anlayışla geçmişe adeta ‘hata arama dedektörü’ gibi bir anlayışla yaklaşmanın bizi doğru bir sonuca götürmeyeceğini düşünüyorum. Hatalarımız elbette var ve bunları konuşmaktan, söylemekten kaçınmayız, ama bunun geçmişte verilen büyük mücadelelerin, yaratılan büyük değerlerin önüne geçmesine de izin verilmemeli.
Devrimciler 12 Eylül öncesinde faşist saldırılara karşı büyük bir mücadele verdiler. 12 Mart döneminin yenilgi sonrası dağınıklığı ve moral bozuklukları, ideolojik kafa karışıklıkları içindeyken, aradaki dönemde hiçbir müdahaleye uğramadan beslenmiş olan her türlü dinci faşist güçlerin ülkenin her tarafında saldırıya geçmeleri karşısında kahramanca bir direniş mücadelesi yürütüldü. Bu mücadele sayesinde ülkenin tarihinde görülmemiş şekilde bir devrimci yükseliş dalgası yaşandı.
Katliamlar, Sıkıyönetim, Amerika ve Darbe
O hata yapılmasa darbe önlenebilir miydi? Örgütlü yapılar ne yapsalardı 12 Eylül darbesini engelleyebilirdi ya da sonrasında cuntayı yenebilirdi?
Bu süreçte solun hataları elbette vardır. Ancak 12 Eylül’ün nedenini solun hatalarına bağlamak, şu hatalar olmasa 12 Eylül olmazdı diye düşünmek doğru değildir.
12 Eylül diğer bütün gerekçelerle birlikte (sayesinde Ecevit’in bile iktidar şansı bulduğu) bu devrimci yükseliş dalgasını da kırarak ülkenin geleceğini İslamcı militarist gerici bir rotaya döndürmek için yapıldı.
Sürekli vurguladığımız gibi devletin örtülü yapıları ve ordunun uluslararası bağlantılarıyla birlikte bir darbe hazırlığı içinde oldukları çok açık görülüyordu. Kahve taramaları, kitle katliamları ve sansasyonel suikastlar şeklindeki faşist saldırıların arkasında darbe planları yapanların bulunduğundan kuşku yoktu. Maraş katliamı Ecevit hükümetini sıkıyönetim ilan etmeye zorlamak için de tertiplendi.
Daha önce de anlattım; sıkıyönetim görüşmelerinin sürdürüldüğü akşam U. Mumcu’nun evindeydim. Biz neler oluyor diye konuşurken meclis civarından patlama sesleri duyulmaya başlayınca Uğur gülerek, ‘iyi saatte olsunlar çalışıyor!’ dedi. Ecevit’e böyle sıkıyönetim ilan ettirdiler. Devrimci Yol’da bu gelişmenin bir askeri darbeye atılmış bir adım olduğunu yazdık. Böyle bir gelişme karşısında darbe ortamına yol açacak eylemlerden kaçınmaya dönük siyasetimizi pasifistlik olarak suçlayan sol yapılardan biri o sıralarda sağda solda bombalı eylemler yapıyordu. Bir ara kendileriyle birlikte başka birilerinin de bomba patlattığını fark edince gazetelere telefon ederek kendi yaptıklarını sayarak ‘ötekileri biz yapmadık’ diye açıklama yapmışlardı.
Bugünden bakıldığında içine Amerika (CIA) kaçmış devletin emperyalist güçlerin bölge siyasetlerini de hedefleyen böyle bir darbeyi gerçekleştirmesine o günkü sol örgüt ve yapıların engel olmasının mümkün olmadığını düşünüyorum. Genel olarak neredeyse birbirine karşı mücadele etme durumuna gelmiş/getirilmiş olan bütün solun böyle bir darbeyi önleyebilecek bir yapılanışı, bütünlüğü ve yetkinliği yoktu. Bir kısmında darbeyi önlemek bir yana ona karşı mücadele etmek gibi bir eğilim de yoktu. Zaten yukarıda değindiğim gibi bazı sendikacılar, İşçi Partisi yöneticileri teslim olma veya yurt dışına çıkma yolunu seçmişti. Ana muhalefet partisiyle iktidar partisi liderleri de cuntanın çağrısıyla bavullarını toplayıp Zincirbozan’ın yolunu tutmuştu. Örgütlü yapıların bir kısım yöneticileri de yurt dışına çıkma yolunu tutarken, PKK de çoktan Suriye’ye konuşlanma yolunu seçmişti. ÇKP yanlısı grupları zaten sormayın. D. Perinçek o dönemde Çin siyaseti doğrultusunda ‘Sosyal Emperyalizme’ karşı ABD ile dostluk politikası güdüyordu, zaten sonradan 12 Eylül darbesini açıkça desteklemişti. Bütün bu durumlar 12 Eylül öncesindeki çabalarımızın, Devrimci Yol’daki, Demokrat gazetesindeki yayınlarımızın darbeye karşı mücadele hazırlığı bağlamında pek de yeterli olmadığını da gösterir. 12 Eylül gibi bir askeri darbe ancak muhalefet güçlerinin ve toplumun genişçe bir kesiminde ciddi bir direnme ruhu sağlanarak engellenebilir. Elbette bunun sağlanamamış olması da devrimcilerin sorumluluğuna ait olacaktır.
Ancak bütün bunlardan sol bu hataları yapmasaydı, biz daha iyi hazırlansaydık 12 Eylül olmazdı, darbe önlenebilirdi diye düşünmek doğru değildir. Sadece bu tür hatalar olmasa darbecilerin işi bu kadar kolay olmazdı diyebiliriz. 12 Eylül öncesini faşist saldırıların, katliamların zaten kaotik bir hale getirdiği ortamda amaçsız hedefsiz eylemlerle toplum tümüyle huzursuzluğa sürüklendi.
Darbeciler ise bize göre sahip oldukları devlet olanaklarıyla uluslararası desteklerini de kullanarak çok daha iyi hazırlanmıştı. Dört kuvvet komutanının yanına Alevi kökenli (Dersimli) olduğu söylenen Haydar Saltık da dahil edilerek, geçilen dönemde çok büyük faşist saldırılara maruz kalmış bir toplum kesiminin tepkilerinin de önü kesilmek istenmişti.
Kenan Evren darbenin hemen ertesinden başlayarak konuşmalarında dinsel temalara ağırlık vermeye başladı. İmam hatiplerin yaygınlaştırılmaya başlanması, okullarda din derslerinin mecbur tutulması da o dönemde gerçekleştirildi. Bütün bunlar darbeyi planlayanların Cumhuriyet’in laiklik temellerinden kopartılarak İslamcı bir rejime yöneltme perspektifine de sahip olduklarını gösterir.
Cunta başlangıçta saldırılarını ağırlıkla Devrimci Yol’a yöneltti. (D. Sol yöneticileri darbenin hemen ertesinde tutuklanmıştı.) Bitmeyen Yolculuk isimli kitapta anlatmıştım: Yakalandıktan sonra işkence hücresindeyken polislerden biri TKP tarafından Kızılay’da dağıtılan bir bildiri haberinin yer aldığı bir gazete kupürü getirip önüme atmıştı. Hatırladığım kadarıyla Günaydın gazetesinde ‘bir devin çöküşü’ gibi bir başlıkla yayınlanan bir haberdi (Sonradan o çevreden bazı arkadaşlar kendilerinin böyle bir bildiri dağıtmadıklarını söylediler). Daha sonra onlar da gözaltına alınıp Mamak’ta yanımıza getirildiler…
Darbeye Karşı Onurlu Bir Mücadele Sürdürüldü
Cuntaya karşı cezaevi ve dışarıda daha örgütlü bir mücadele verilseydi bugün süreç başka türlü yaşanabilir miydi?
Aslında ben o dönemde, yani bizim cezaevinde olduğumuz dönemde içeride ve dışarıda olabildiğince örgütlü bir mücadele verilmeye çalışıldığını düşünüyorum. Dışarıda kalan arkadaşlar da her şeye rağmen değişik bölgelerde güçleri yettiği kadarıyla mücadeleyi kararlılıkla sürdürmeye çalıştılar. Birçok arkadaşımız bu mücadelede hayatını kaybetti. (Doksanlı yılların başında yayınladığımız UNUTULMAYANLAR isimli bir kitap bu mücadelede kaybettiğimiz arkadaşlarımızı anlatır.) Ancak dün de söylediğim gibi merkezi yapısını kaybetmiş olmanın önemli bir dezavantaj oluşturduğunu da unutmamak gerekir. Bizim gibi onlar da hatalar yaptılar. Bunun da yurtdışındaki örgütlenmelerde çok olumsuz sonuçları oldu.
Cezaevleri konusunda da aynı şekilde düşünüyorum. Mamak dahil ülkenin değişik bölgelerindeki cezaevindeki arkadaşlarımız da o zor koşullar altında teslim olmadan onurlarıyla mücadele ederek yaşadılar.
Ankara’da görülen ana davada yapılan savunma zaman zaman örgüt savunması olmadığı için eleştiri konusu olabiliyor. Bu savunma çizgisini ilk sıralardaki arkadaşlarla birlikte konuşarak belirlemiştik. Bütün Türkiye çapında on binden fazla arkadaşımızın yargılandığı davalar vardı. Mahkemelerde nasıl bir savunma yapacağımız sadece bizi değil binlerce kişiyi ilgilendiriyordu. Sonuçta birlikte yargılandığımız herkesin savunabileceği ve Devrimci Yol’un gerçekliğine en yakın bir çerçeve belirledik. Şimdilerde sanırım yedinci baskısı yapılan bu Devrimci Yol Savunması ortak savunma olarak imzalandı.
Bu konularda farklı düşünce ve eleştiriler elbette olabilir, ancak bugünkü durum üzerinde önemli bir farklılık oluşturmaması gerektiğini düşünüyorum. Her yenilgi sonrası bir geri çekilme kaçınılmaz oluyor. 12 Mart sonrasında da hatta devrimci hareketin ön saflarında olanların bile nerelere kadar savrulduklarını gördük. Birçok devrimci militan ya farklı yönlere ya da kendi köşesine çekildi, geride bir avuç insan kalmıştı. 12 Eylül sonrasında da böyle oldu. Üstelik Sovyetler Birliği’nin parçalanıp, sosyalist sistemin dağıldığı, postmodern, neoliberal teorilerin, emperyalist propaganda merkezlerince desteklenen parçalılığı özendiren akımların ortalığı kapladığı bir durumda, daha da güçlü bir merkezkaç etkisi yaratarak kendisine ideolojik bir alan da bularak yaşandı. Soldaki yaygınlaşan liberal sapma ve İslamcıların mevzi kazanması 12 Eylül sonrasının yarattığı bu ideolojik boşluktan yararlanarak gelişti.