ABD DOKTRİNLERİ,EMPERYALİZMİN KISA TARİHİve GÜNCEL YÖNELİMLERİ
ABD’nin dış politika doktrinleri “istikrar” ve “özgürlük” kavramlarıyla süslenmiş olsa da, gerçekte sermayenin küresel yayılmasının, halkların boyunduruk altına alınmasının ve emperyalist şiddetin ideolojik kılıflarıdır. 1823’te ilan edilen Monroe Doktrini’nden itibaren ABD, kendi kıtasını ve ardından tüm dünyayı açık bir nüfuz alanı ilan etmiş; işgal, darbe, iç savaş, suikast ve ekonomik kuşatma politikalarını sistematik bir devlet pratiği haline getirmiştir. Monroe’dan Truman’a, Eisenhower’dan Nixon‘a Carter’dan Trump’a uzanan bu çizgi, emperyalizmin değişen yöntemlerine rağmen değişmeyen özünü; sömürü, tahakküm ve bağımlılık gerçeğini bütün çıplaklığıyla gözler önüne sermektedir.
2025 ULUSAL GÜVENLİK STRATEJİ BELGESİ
Ocak başında Venezuela devlet başkanı Madoru’nun kaçırılmasından İran’a saldırıya uzanan yeni bir Amerikan istilacılığı ile karşı karşıyayız. Trump’ın ikinci başkanlık döneminin başlamasının ardından Latin Amerika’dan Grönland’a kadar, agresif istilacı istekleri, kimi zaman kişisel bir çılgınlıkla ifade edilmeye çalışılsa da, bu krizden olan Amerikan emperyalizminin yeni bir yöneliminin ifadesi olarak görülmesi gereken, bir yönelim olarak kendini gösteriyor.
Aralık 2025’te yayınlanan “Ulusal Güvenlik Strateji Belgesi” tam da bu yönelimin bir ifadesi olarak ortaya çıktı. Bu belge, Amerika’da Trump’ın başkanlığı arkasında bloklaşan petrol-gaz ve kömür başta fosil enerji, büyük savunma şirketleri ve teknolojinin devlerinin çıkarları etrafındaki, yeni kurgunun bir ifadesi. Bu da kendisini daha çok küreselleşme sürecinin karşında konumlandırarak, Amerika’nın korumacılıkla buna eşlik edecek bir istilacılık üzerinden -özellikle yükselen Çin ekonomisi karşısında- gücünü yeniden dengelemesini merkezi alıyor.
Bir Dönemin Sonu
Reel sosyalizmin sona erişinin ardından, Amerika, küresel yeni dünya düzeninin içinde bir imparatorluk olarak kurgulandı. IMF, Dünya Bankası ve Dünya Ticaret Örgütü gibi küresel ekonomik kurumların kuralları içinde sermayenin sınırsız dolaşımı üzerine kurgulanan küresel neoliberal dönüşüm, üretimin yaygınlaşması ve ticaret ağlarının genişlemesi etrafında örgütlendi. Buna Birleşmiş Milletler ve Avrupa Birliği türündeki ulus ötesi kurumların da parçası olduğu, sözde demokrasi ve özgürlükler üzerinden işleyen, bir müdahale alanı eşlik etti. ABD bu dönem boyunca askeri müdahalelerini de bu kurumların da içerisinde yer aldığı, Avrupa ile bir emperyalist ittifak içinde şekillendirmeye çalıştı.
Bu dönem 2008’de ABD’den başlayan ekonomik krizin yarattığı bunalım içinde adım adım geride kalmaya başladı. Çin’in ekonomik yükselişi ve Rusya ile birlikte bir güç merkezi oluşturarak, kapitalizmin çok kutuplu bir noktaya taşınmaya başlaması aynı zamanda ABD’nin hegemonyasında onarılmaz gedikler açılmaya başladığında bir dönemin kapısını araladı. Pandeminin de etkisi ile tedarik zincirlerinin kırılması ile üretimin Çin’e kaymasının yarattığı risklerin bir ulusal güvenlik ölçeğinde, ele alınması kapitalist merkezlerde küreselleşme karşısındaki eğilimlerin güçlenmesini de tetikleyen bir kırılma noktası olarak şekillendi.
ABD emperyalizminin bu yeni eğilimleri Trump’ın ikinci başkanlık dönemine geçişle birlikte, daha somut yeni bir stratejiye bürünürken, bu anti-küresel sermaye bloklaşması ve içerde dincilikle birlikte, kadın düşmanlığı ve göçmen karşıtlığı ile bütünleşmiş yeni tür bir faşizmin bütünsel bir programına dönüştürüldü. Ulusal Güvenlik Strateji Belgesi, yayınlanmasının ardından en yakın sonuçlarını Venezuela ve İran’da görmeye başladığımız bir programın en açık ifadesi olarak ortaya çıktı.
Yeniden Monroe Doktrini
Strateji belgesinin en önemli vurgularından birisi, ABD’nin yeniden Monroe Doktrini’ne dönüşü üzerinden ifade ediliyor. Latin Amerika ve Batı Yarımküre’yi ABD’nin egemenlik alanı olarak ilan eden, Monroe Doktrini 20.yüzyılın başında Amerikan müdahaleciliğinin bir ifadesi olarak gündeme getirilmiştir. O dönemde Latin Amerika’daki Avrupa varlığına karşı gelişen bu doktrin, bugün daha çok Çin’in Latin Amerika’da liman, otoyol, köprü gibi alt yapı yatırımları ile imalat sanayi ürünleri satıp tarım ürünleri ve maden ihtilatına dayanan ticaret hattının kesilmesine, ilişkin bir müdahaleciliğin ifadesi olarak gündeme getiriliyor.
Strateji belgesinin de temel hedefi olarak belirlenen, Çin’in ekonomik yükselişinin uzun vadede dengelenmesi, hedefi doğrultusunda Latin Amerika, ABD müdahalesinin ilk hedefi olarak öne çıkıyor. Venezuela devlet başkanı Madoru’nun kaçırılması ile başlayan müdahale, petrol başta doğal kaynaklar üzerindeki kamusal ve milli egemenliğin sonlandırılması, Çin etkisinin ortadan kaldırılmasının ilk adımı olarak gerçekleştirildi. Amerikan petrol şirketlerinin Venezuela’da etkinleştirilmesi, petrol ticaretinin kontrolünün ABD’nin eline alınması da bunun bir göstergesi. Bu müdahale aynı zamanda Latin Amerika’daki ABD’nin karşısında oluşan anti-emperyalist blokun dağıtılmasının parçası olurken, Küba’ya yönelik kuşatmanın derinleştirilmesi de buna eşlik ediyor.
Kanada ve Grönland’a yönelik, istilacı ve ilhakçı yaklaşımlar da, bu ekonomik ve ticari alandaki savaşın bir parçası olarak gündeme geliyor. Grönland, önümüzdeki çeyrek yüzyılda -iklim krizinin etkisiyle buzulların erimesi ile oluşacak yeni dönemde- Asya, Avrupa ve Kuzey Amerika’nın deniz geçiş yolu olarak öne çıkacağı tahmin ediliyor. Daha önemlisi ise Grönland’ın zengin petrol ve doğalgaz kaynaklarıyla birlikte elektrikli araçlardan uydu sistemlerine ve askeri teknoloji alanına kadar, kullanılan nadir toprak elementlerinin zengin bir rezervine sahip olmasıdır. ABD’nin Çin’le rekabetinin en önemli alanlarından birisi bu yeni teknolojiler alanında gerçekleşirken, Çin’in yüzde 40 civarına sahip olduğu nadir toprak elementlerindeki varlığı, ABD tarafından dengelenmeye çalışılıyor.
Çin’i merkeze alan, bu yeni emperyalist strateji, yakın vadede Çin’le ticaretin dengelenmesini önceliyor. Çin’e karşı bir tehdit iması olmaksızın dengeli bir dil kurulmakla birlikte, hayati sularda askeri varlık bulundurarak Tayvan’da olası çatışmaya karşı, caydırıcılık rolüne vurgu yapılıyor. Buna ek olarak Japonya-Avustralya ve Hindistan ile ABD arasında oluşturulan Dörtlü’nün öneminin altının çizildiği belgede, Hindistan’dan Hint-Pasifik havzasındaki güvenliği daha aktif katkı yapması buna ekleniyor.
Strateji Belgesi’nin çarpıcı noktalarından birisi de, uygarlık erimesi tanımlaması yapılan Avrupa’ya ilişkin olarak, özellikle göçmen politikası üzerinden eleştiriler getiriliyor. Bu Trump’ın etrafında oluşturulan MAGA hareketinin doğal müttefik olarak tanımladığı Avrupa’daki aşırı sağcı partileri; yani Alman AfD, İspanyol Vox, Fransız Ulusal Yürüyüş, İtalyan’ın Kardeşleri ve İngiliz Reform partilerinin ortak zihniyetinin bir ifadesi. Bu noktada Hıristiyanlığa, Batı uygarlığına, aile değerlerine sahip çıkma iddiası taşımak anlamında Putin zihniyetiyle de uyum içindeler.
Rusya’ya yönelik, yaklaşımda önceki dönemlerden farklı olarak, bir tehdit belirlenimi bulunmuyor. Bu ABD’nin, Rusya’nın Çin’den kopartılması, en azından tarafsız bir alanda tutulmasına yönelik yaklaşımının da bir ifadesi. Bunu, Trump’ın ikinci başkanlık döneminde, Rusya’nın Suriye’den çıkartılması, Ukrayna’daki savaşın sona erdirilmesi ve bu yapılırken Rusya’nın ilhak ettiği yerlerin kabulüne kadar uzanan politikalarında da görüyoruz.
Orta Doğu Yönelimleri
Strateji Belgesi’nin öne çıkan noktalarından birisi de kuşkusuz ki Orta Doğu’ya yönelik tespitler. Buradan hareketle, ABD’nin bölgeden çekileceği yönündeki yorumlar, İran’a yönelik savaşla mürekkebi kurumadan ortadan kalktı. Orta Doğu’da Körfez ülkelerinin, İsrail’le birlikte merkezinde yer alacağı bir düzen oluşturma yönündeki eğilimleri bu belgede de görmek mümkün. Doğrudan bir atıf olmamakla birlikte, Türkiye’de bu ABD-İsrail Orta Doğu düzeninin önemli parçalarından birisi olarak kurgulanıyor. Metinde, ABD’nin enerji bağımlılığının artık sona erdiği ifade edilirken, Körfez ülkeleriyle büyük proje ve yatırımlar aracılığıyla ilişki kurulacağı vurgulanıyor. Hatırlanırsa Mayıs 2025’te yanına Elon Musk, Mark Zuckerberg gibi milyarderleri de alan Trump, Suudi Arabistan, BAE ve Katar’la devasa silah ve uçak alımlarını da içeren anlaşmalar da imzalamıştı.
Altı çizilmesi gereken vurgulardan birisi de Körfez monarşilerine doğrudan atıf yapılarak, yönetim biçimleri hakkında ABD’nin bir baskısının olmayacağının vurgulanması. Bu vurgu, ABD Suriye Özel Temsilcisi ve Türkiye Büyükelçisi Tom Barrack tarafından da, bölgenin “hayırsever monarşiler” aracılığıyla yönetilebileceği şeklinde ifade edildi.
ABD’nin İran saldırısı, Büyük Orta Doğu projesi etrafındaki sürecin yeni bir aşaması olarak hayata geçiriliyor. İsrail’in Gazze’yi yok ederek başlattığı savaşın, Lübnan’dan Suriye’ye kadar uzatılarak başlatılan yeni hamle, İran’ın kuşatılması ve şimdi rejimin çökertilmesi doğrultusunda ilerletilmeye çalışılıyor. Orta Doğu’da ABD ve İsrail karşısındaki direnç hattının çökertilmesinde son halka olarak kalan İran’ın da devre dışı bırakılması, bütün enerji havzalarının, ticaret hatlarının tam kontrolünü hedefliyor.
Amerika’nın Ölüm Parendesi
Strateji Belgesi’nin kendisi, ABD emperyalizminin çöküşünün de bir itirafından başka bir şey değildir. ABD, soğuk savaş sonrası dönemde, bir İmparatorluk olarak kurguladığı egemenliğinin sonuna geliyor. Bu kriz, kapitalist-emperyalist sistem içindeki yeni bloklaşmalar, üzerinden bir yeni paylaşım savaşlarını tetikliyor.
Ukrayna’dan İran’a kadar süren savaşlar, bir anlamda -nükleer tehdidinin de sonucunda- parçalı bir dünya savaşının farklı görünümleri olarak sürdürülüyor. ABD’nin Venezuela’dan İran’a uzanan saldırıları, Grönland’a yönelik girişimleri, artık ekonomik ve askeri gücüyle kendi egemenliğini dayatmakta zorlandığının, bunun sonucunda doğrudan ilhak ve işgallere başvurmak zorunda kaldığı bu yeni dönem emperyalizmin çöküşünün de en önemli göstergesidir.
ABD’nin, içerde korumacılık duvarları örerek üretimin güçlendirilmesi, bunun ticaret savaşları ile desteklenmesi, Çin’in Latin Amerika başta farklı coğrafyalardaki etkisinin sınırlandırılması ve doğal kaynaklar başta olmak üzere, ticaret yolları hakimiyetinin sağlanması, temel strateji olarak öne çıkıyor. Bu strateji, emperyalist-kapitalist sistem içinde krizden çıkış yolundaki farklı bloklaşmalar, doğrudan ABD egemen sınıfları arasındaki süren iç çatışmalar içerisinde özellikle askeri ve yeni teknolojik sermaye kesimlerinin de bir tercihi olarak gündeme getiriliyor.
Bütün bunlarla birlikte, ABD’nin yıkıcı askeri güç üzerine kurgulanmış bu hareketinin, ekonomik krizi derinleştirecek etkileri de kendini gösteriyor. Bu ABD’nin egemen sınıflar arasındaki iç çatışmalarının derinleşmesiyle birlikte, Avrupa ve farklı kapitalist bloklar arasındaki gerilim ve ayrışmaların da gelişme zemini olarak kendini gösteriyor.
Bugün özellikle sosyalizmin reel bir güç merkezine dönüşmediği bu geri dalganın içindeki, büyük emperyalist saldırganlık, çöküş içindeki emperyalizmin bir ölüm perendesi olarak görülmelidir. Venezuela’da Chavez’in halkçı ve demokratik bir eksende oluşturduğu, anti-emperyalist direniş hattının kırılması, Latin Amerika sol dalgalarının geri çekilmesi, Avrupa ve Orta Doğu’da güçlü karşı çıkışlarının örgütlenmemesi karanlığı ve yıkımı daha da büyütüyor. Ancak, ABD’nin ve İsrail’in bu haydutluklarının her yerde öfkeyi ve direnişi de biriktiği de açık. Büyük askeri güçlerine rağmen, İran karşısında düştükleri çaresizlik, emperyalizmin askeri gücünün sınırları da çiziyor. Epstein belgeleriyle ortalığa saçılan türlü pislikleri, güç ve para üzerine kurulu imparatorluklarının nasıl bir çürümüşlüğün üzerine yükseldiğini herkese gösteriyor. Trump ve Netanyahu gibi Hitler özentisi diktatörler ve onların temsil ettiği bu acımasız, adaletsiz, eşitsiz düzene nefret karşısında, tek başına İspanya Başbakanı Sanchez’in, emperyalizme teslim olmayan çıkışı bütün halkların kalbinde bir umut ve cesaret kaynağına dönüşüyor.
Bu nedenle bugün insanlığın önünde duran görev açıktır: Emperyalizmin savaş makinesine teslim olmak değil, ona karşı birleşik bir direniş hattı örmektir. Dünya halkları bir kez daha görüyor ki; emperyalizm barış getirmez, yalnızca yıkım, işgal ve kan getirir. Ancak tarih defalarca göstermiştir: En güçlü imparatorluklar bile halkların örgütlü öfkesi karşısında yenilmez değildir. Bugün Ortadoğu’dan Latin Amerika’ya, Avrupa’dan Asya’ya kadar büyüyen öfke yarının büyük anti-emperyalist dalgasının mayasıdır. Ve o dalga yükseldiğinde, Trump’ların, Netanyahu’ların ve onların temsil ettiği çürümüş düzenin hükmü de tarihin çöplüğüne gönderilecektir.