19 MART ve SOLDA KEMALİZM TARTIŞMALARI
19 Mart 2025, AKP iktidarına karşı yürütülen toplumsal mücadelelerin yeni bir halkası oldu. Çürüyen ve her yanıyla lime lime dökülen siyasal İslamcı rejim toplumsal desteklerini adım adım kaybederken, muhalefeti yeni baskılarla etkisizleştirerek ve türlü oyunlarla parçalayarak oluşacak ortam içinde, iktidarını sürdürmenin yollarını arıyor.
19 Mart, ekonomik-sosyal krizin derinleştiği; her tür yasak ve baskılarla toplumun baskı altına alınmasına karşı uzun zamandır parçalı biçimlerde gelişen toplumsal tepkiler üzerine yükseldi. Bu parçalı muhalefet dinamiklerinin tek adam rejimi karşısındaki birleşik ve topyekûn mücadelesi, siyaset düzlemine de değiştirici önemli etkilerde bulundu.
Burjuva siyaset labirentlerine sıkıştırılmış muhalefet toplumsal hareketle bütünleştiği, kendisini sokakta ve direnme dinamikleri içinde yeniden kurma yoluna soktuğu oranda etkili olabildi. Bu mücadelenin en önemli niteliklerinden birisi çok farklı politik eğilimlere sahip dinamiklerin ortak hareketi olarak gelişmesi oldu. Bu farklılıklar eylem içinde adım adım kaynaşarak, sola açık bir noktada kendini ifade etmekle birlikte; yine de içindeki kimi eğilimler tartışma konusu olmaya devam etti.
I
Kuşkusuz ki öncelikle altı çizilmesi gereken bu hareketin belirleyici özelliğinin siyasal İslamcı rejime ve onun şimdi emperyalist planların parçası olarak ülkeyi sürüklemeye çalıştığı daha büyük karanlığa karşı bir direniş çizgisi olduğu gerçeğidir. Bu farklı direnme dinamiklerinin etrafında ortak gelişen böyle bir hareketin bütünlüğünün korunması, her şeyden önce mevcut rejime karşı mücadelenin başarıya ulaşması için bir zorunluluk olarak görülmeli.
Öte yandan özellikle gençlik içinde farklı biçimlerde ifadesini bulan tepkiler, sabit ve değişmez bir ideolojik konumlanmadan çok, bu düzene karşı yükselen isyanın bir biçimdeki ifadesi olarak gelişiyor. Daha önemlisi direnişe de damgasını vuran başta üniversiteler olmak üzere, liselerden sokaklara uzanan geniş gençlik dinamikleri yükselen taleplerinden, slogan ve mücadele biçimlerine kadar sol bir dalga olarak gelişiyor. Böyle olduğu oranda da buna eklemlenen farklı -özellikle milliyetçi eğilimler- giderek de adım adım dönüşerek bu hareketin parçası oldular. Sol açısından asıl üzerinde durulması gereken de gençliğin kitlesel hareketine de yön veren yükselen itirazlarla bütünleşmenin yollarını bulmak olmalıdır.
Bu konularda eylem içerisinde de görülen bazı uç eğilimleri de geçerken vurgulamakta fayda var. Bir eğilim, özellikle de liberal-kimlikçi kesimler bu direnme dinamikleriyle bütünleşmek biryana onlardan ayrışmayı -ve hatta onlara karşı mücadeleyi- öncelleyen bir tutum içinde oldu. Tersten de -özünde bundan da çok farklı olmayan- bir kesim de Kemalizm ve Cumhuriyet’le kurduğu sembolik bir ilişki üzerinden çıkarcı bir yönelim içine gerdi.
Bu tür yaklaşımlar, her şeyden önce emekçi ezilen milyonların, ülkenin bu karanlıktan kurtuluş mücadelesini bir yana bırakarak, -kendi küçük çıkarları için- hareketten parçalar koparmayı ön plana alan bir oportünizm bataklığının içinde savrulmaktan başka bir sonuç üretmiyor.
Daha önemlisi rejim karşıtı muhalefetin en yumuşak karnı bu biriken ve sağ-ırkçı hareketlerin de manipüle ettiği milliyetçilik ekseninde bir parçalanmanın yaratılma ihtimalidir. Sol tarafından da etkili biçimde doldurulmadığı için siyasal İslamcı rejime karşı biriken tepkilerin bir tür manipüle edildiği bu alan iktidar için de kullanışlı bir zemin olarak değerlendiriliyor. Mayıs 23 seçimlerinde S.Oğan’ın adaylığı etrafında ZP’nin muhalif görünüm altında kazandığı desteğin, ikinci turda -50 milyon dolar karşılığında- satıldığı bir bölücü etki, sonucun tayin edilmesinde çok önemli bir rol oynadı. 19 Mart’ta direnişin içinde bizzat İletişim Başkanlığı’nca organize edilen sosyal medya trolleri üzerinden, direnen gençlik içinde bir bölünme yaratılmaya çalışıldığı da hatta bunun alana doğrudan -kiminin organize edildiği çok açık- kitlelerin içeri sokularak bir parçalanma zeminin oluşturulmaya çalışıldığı da biliniyor. Buna Ü.Özdağ’ın bugünlerde muhalefet çizgisini CHP karşıtlığı üzerinde yoğunlaştırarak, muhalif geniş kitle içinde bir bölünmeyi zorlamaya çalışılmasını da ekleyebiliriz. Bu anlamda da soldan -hangi gerekçe ileri sürülerek yapılırsa yapılsın- eylemde birleşen muhalif kitleleri parçalamaya yönelik çabalar sonunda dar gündelik çıkarlar uğruna iktidarın yatağına su taşımaktan başka bir anlama gelmeyeceği de ortada.
II
Bu açıdan, özellikle gençlik içerisinde bir bölen olarak ortaya çıkan, kimi tartışma konularının bazılarına değinmek bu hareketin birleşik bir güç olarak ileriye taşınması bakımından önem taşıyor. Bu konu da en çok öne çıkan konulardan birisi sol ve Kemalizm ilişkisi olarak ortaya çıkıyor. Sol hareket 1965’lerden bugüne kadar uzanan ana gövdesi açısından Cumhuriyet’in kuruluş yıllarındaki anti-emperyalist ve laiklik üzerinden şekillenen ilerici özelliklerini olumlayarak sahip çıkma yönündeki görüşler ortak bir özellik olarak öne çıkmıştır. Bunun ötesinde Kemalizm tartışması farklı dönemlerde aktüel tartışmalar içinde farklı anlamlar kazanmıştır.
Bunu görmeden, bugünün aktüel mücadele halkasından kopartılarak yapılacak her tartışma ülkenin ve cumhuriyetin yaşadığı dönüşümlerle birlikte, cumhuriyetin geçtiği farklı etapları da görmezden gelen bir dogmatizmin ötesine geçemez. Bugün Cumhuriyet ya da Kemalizm etrafındaki tartışmalar, Türkiye’nin yaşadığı siyasal İslamcı dönüşüm sürecinden ve ona karşı mücadeleden ayrı bir şey olarak düşünülemez.
12 Eylül sonrasında, özel olarak da 90’larla birlikte gelişen liberal akımların da etkisiyle, solun en önemli meselelerinden birisinin Kemalizmle hesaplaşmak olduğu hâkim ideolojik söylem olarak sürekli tekrarlanan bir moda haline getirildi. Bu dönemde, özellikle de 2.Cumhuriyetçilik olarak ifade edilen ve rejimin dışladığı kimliklerin üzerinden özellikle de askeri vesayete son vermek üzerine kurulan bir hat Kürt siyasi hareketi ve siyasal İslamcı eleştirilerin ortak noktası oldu.
Bu konu etrafındaki asıl saflaşma AKP’nin iktidara gelmesinin ardından, özellikle de 2010 referandumu öncesinde yaşandı.
Amerika’nın o dönemdeki politikası, Ortadoğu’nun ılımlı İslamcılık temelinde düzenlenmesine dayanıyordu. AKP’nin Refah Partisi’nin parçalanarak kurdurulması, iktidara taşınması da bu politikanın bir parçası oldu. Türkiye’nin siyasal İslamcı rejime dönüşüm süreci, Cumhuriyet ve Kemalizm’in ilerici birikimlerinin tasfiyesi doğrultusunda şekillendirildi.
Bu döşüm süreci soldan da bazı kesimlerce bir demokratikleşme süreci olarak ele alındı. İkinci Cumhuriyetçilik etrafında birikmiş olan liberal tezler bu eleştiriler için bir kaynak işlevi de gördü. 2010 Referandumuna gidilen sürecin öncesinden başlayarak, sol hareket özellikle de Ergenekon operasyonları bağlamında, tüm muhalefetle birlikte solun tarihi de bir tur cuntacılık-darbecilikle özdeşleştirilmeye çalışıldı.
Darbe-demokrasi ikilemi siyasal İslamcı rejime dönüşüm sürecine soldan destek olmak için kullanılan en büyük kozlardan birisi haline getirildi. Kim türban konusunda, AB konusunda, emperyalizm ve bağımsızlık konusunda eleştirilerde bulunsa ya da AKP karşıtı bir tutum içinde olsa, “Kemalistlik” damgası yapıştırılması dönemin en büyük marifeti haline geldi.
Bir tür anti-Kemalizm etrafında yaratılan bulanıklık içinde, siyasal İslamcı dönüşüme eklemlenmenin yolları açıldı. Kürt hareketinin 2010’daki referandumda boykotu ve liberallerin evet tutumlarından F.Gülen ve AKP’ye uzanan ittifakın ideolojik harcı da bunun üzerine kuruldu. Bunlar emperyalizmden ve egemen sınıflardan tümüyle bağımsız ordu, bürokrasi ve askeri vesayet üçlemesi üzerinden tanımlanan bir -Kemalizmle özdeş bir- otoriter merkez karşısında, bunun dışladığı siyasal İslamcılardan Kürtlere’e çevredeki kimliklere atfedilen kendiliğinden demokratik potansiyel üzerine kurulan “merkez-çevre” eksenli liberal analizler etrafında koparılan fırtınalar içinde, Türkiye’nin askeri vesayetten kurtuluş naraları eşliğinde, ülke kanlı darbe girişimlerinden geçilerek adım adım bir faşist diktatörlüğe sürüklendi.
III
Bu tartışma özünde siyasal İslamcılığa karşı bir tavır sorunu olarak karşımızda durmaya devam ediyor. Bugün de ABD ve İsrail’in Ortadoğu’daki planlarına bağlı olarak gerçekleşen bir süreç içinde, Türkiye’nin etnik ve mezhepsel temelde örgütlendirilmiş ümmetçi bir -yankee- cumhuriyetine dönüştürülmesi yönündeki gelişmelerle karşı karşıyayız. Bu eğilim, siyasal İslamcılar için Cumhuriyet parantezinin kapatılması ve 100. Yılında cumhuriyetle hesaplaşma biçimlerinde ifade ediliyor. ABD Büyükelçisi T.Barrack’ın, Türkiye’nin “Osmanlı milletler sistemine” dönmesi gerektiğine ilişkin sözleri de buna eşlik ediyor.
1923’le hesaplaşma etrafında şekillenen bu yeni ittifak üzerinden Türkiye emperyalist planlar içinde, Büyük Ortadoğu bataklığına sürüklenmek istenirken; Erdoğan ve Bahçeli de bunu iktidarlarını ve çöken tek adam rejiminin sürdürülmesi için bir fırsat kapısı olarak görüyor.
Bugün Kemalizm ya da Cumhuriyet üzerine yürütülen tartışmaların aktüel görünümü, bu ülkenin kaderinin belirlendiği böyle bir süreçte alınacak tutumdan bağımsız olarak ele alınamaz. 19 Mart’tan sonra farklı sembol ve sloganlarla ifadesini bulan direniş tam de böyle bir iradenin, bu rejimden kurtulma isteğinin bir ifadesiydi. Cumhuriyetin ilerici birikimlerinin AKP iktidarıyla birlikte, sözde Kemalist yapı ve partilerin de destekleriyle, ordudan bürokrasi ve sermayeye kadar tüm odakların yardımıyla adım adım ortadan kaldırılmasıyla yaşanan dönüşüm, bir kırılma noktası yarattı. Cumhuriyet’in sahiplenilmesi bu andan sonra siyasal İslamcı dönüşüme ve onun içindeki teslimiyetçi tüm eğilimlere karşı tepkinin bir ifadesine dönüştü.
Gezi direnişi tam da bu anlamda bir direnişle bunun sol siyasetle buluşmasının önemli bir kavşağı olarak yaşanırken, 19 Mart ise bu direnme dinamiklerinin toplumsal taleplerinin -eskiye dönüşle sınırlı olmayan- yeni bir demokrasi ve toplumsal düzen arayışının ifadesi olarak gelişti. Bu yeni bir düzen ve siyaset arayışı ile bütünleşerek, onu ileriye taşımak sol için esas olmalıdır, yoksa soyut bir cumhuriyet savunusu ile bu eğilimin dahi gerisinde kalarak, devrimcilik yapılmayacağı açık olmalıdır.
Bugün tüm bu tartışmaların asıl anlamı, ülkemizin tüm cumhuriyetçi, ilerici, devrimci, demokrat birikimlerinin birleşik bir muhalefet içinde örgütlemektir. Bunun dışında bir sınıf siyasetinin anlamı olmadığı gibi böyle birleşik mücadeleden kopartılmış cumhuriyetçilik tartışmasının da hiçbir anlamı olmayacaktır.